Olimova Dildora Baxtiyorovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I.Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “XI-XII asrlar o‘zbek she’riyatidagi munojotnoma va me’rojnomalarning adabiy-irfoniy tahlili”, 10.00.02 – O‘zbek adabiyoti (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.1.PhD/Fil2197.
Ilmiy rahbar: Muhiddinov Muslihiddin Qutbiddinovich, filologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti, DSc.03/2025.27.12.Fil.09.08.
Rasmiy opponentlar: Xo‘jaqulov Sirojiddin Xolmaxmatovich, filologiya fanlari doktori, professor; Sulaymonov Mo‘minjon Yusubjonovich, filologiya fanlari nomzodi, dotsent.
Yetakchi tashkilot: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi davlat adabiyot muzeyi.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi XI-XII asr o‘zbek tasavvuf she’riyatidagi munojotnoma va me’rojnomalarning adabiy-irfoniy hamda adabiy-badiiy xususiyatlarini aniqlash, xususan, mavzuiy va janriy o‘ziga xosliklarini ochib berishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” va Ahmad Yugnakiyning “Hubat ul-haqoyiq” dostonlaridagi munojotnoma unsurlari hamda na’tlar turkiy tilda islom aqidalarining targ‘ibi vazifasini o‘tab, ularda payg‘ambar (s.a.v.) shafoatidan umidvorlik motivlarida me’rojnoma xususiyatlari mavjudligi dalillangan;
alohida holda yozilishi yoki boshqa asarlar tarkibida kelishidan qat’i nazar, munojotnoma va me’rojnomalarga bir masalaning ikki muhim jihati sifatida qarash lozimligi XI-XII asrlar o‘zbek adabiyotida yaratilgan badiiyat namunalari misolida asoslangan;
Yassaviy hamda Boqirg‘oniy munojotnoma va me’rojnomalarida diniy va tasavvufiy motivlar o‘zaro uyg‘unlashgani, she’rlar barmoq va aruz vaznida bitilgani bilan bog‘liq umumiy, Yassaviy ijodida maxsus munojot qilib bitilgan masnaviy (doston), murabba’ va g‘azallar borligi, Boqirg‘oniy hikmatlarida shar’iy va tasavvufiy tavba nafs va ishq bilan aloqadorlikda talqin etilisi singari o‘ziga xos xususiyatlar mavjudligi ochib berilgan;
XI-XII asrlar o‘zbek she’riyatidagi munojotnoma va me’rojnomalarda so‘fiyning ruhiy kamolot yo‘lida suluk bosqichlarini bosib o‘tishi mantiqan Muhammad payg‘ambar (s. a. v.) me’roji bilan bog‘liqligi Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yuknakiy, Ahmad Yassaviy va Sulaymon Boqirg‘oniy asarlari misolida isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. XI-XII asrlar o‘zbek she’riyatidagi munojotnoma va me’rojnomalarning adabiy-irfoniy tahlili asosida ishlab chiqilgan nazariy va amaliy xulosa, natija va ishlanmalar asosida:
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” va Ahmad Yugnakiyning “Hubat ul-haqoyiq” dostonlaridagi munojotnoma unsurlari hamda na’tlar turkiy tilda islom aqidalarining targ‘ibi vazifasini o‘tab, ularda payg‘ambar (s.a.v.) shafoatidan umidvorlik motivlarida me’rojnoma xususiyatlari mavjudligi dalillanganiga oid yangiliklardan Davlat ilmiy-texnik dasturi doirasidagi 2018–2020 yillarda bajarilgan PZ- 20170927147-raqamli “Qadimgi davrlardan XIII asrgacha bo‘lgan turkiy yozma manbalar tadqiqi” amaliy loyihasida foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 27-fevraldagi 04/1-773-son ma’lumotnomasi). Natijada she’riyatda maxsus ravishda munojotnoma va me’rojnomalar yozilishi ham, boshqa asarlar tarkibida munojotnoma va me’rojnomalar kelishi ham mumkinligi XI ‒ XII asrlar o‘zbek tasavvuf she’riyati vakillari ijodi misolida ko‘rsatib berilishiga erishilgan;
alohida holda yozilishi yoki boshqa asarlar tarkibida kelishidan qat’i nazar, munojotnoma va me’rojnomalarga bir masalaning ikki muhim jihati sifatida qarash lozimligi XI-XII asrlar o‘zbek adabiyotida yaratilgan badiiyat namunalari misolida asoslangani bilan bog‘liq tahlillardan Davlat ilmiy-texnik dasturi doirasidagi 2021–2023-yillarga mo‘ljallangan PF-201912258-raqamli “O‘zbek adabiyotining ko‘p tilli (o‘zbek, rus, ingliz tillarida) elektron platformasini yaratish” mavzusidagi amaliy loyihada foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 27- fevraldagi 04/1-774-son ma’lumotnomasi). Natijada elektron platformaga dostonlardagi munojotnomalar haqidagi yangi qarashlar singdirilgan;
Yassaviy hamda Boqirg‘oniy munojotnoma va me’rojnomalarida diniy va tasavvufiy motivlar o‘zaro uyg‘unlashgani, she’rlar barmoq va aruz vaznida bitilgani bilan bog‘liq umumiy, Yassaviy ijodida maxsus munojot qilib bitilgan masnaviy (doston), murabba’ va g‘azallar borligi, Boqirg‘oniy hikmatlarida shar’iy va tasavvufiy tavba nafs va ishq bilan aloqadorlikda talqin etilisi singari o‘ziga xos xususiyatlar mavjudligi ochib berilgani haqidagi qarashlardan “Umrboqiy meros” O‘zbekiston madaniyati va san’ati targ‘ibot markaziga O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlis huzuridagi nodavlat notijorat tashkilotlarini va fuqarolik jamiyatlarining boshqa institularini qo‘llab-quvatlash jamoat fondi ajratgan 61-01/09-raqamli “Milliy qadriyatlar yoshlar ardog‘ida” nomli davlat granti (2019- yil), shuningdek, Yaponiyadagi Osiyo va Tinch okeani mintaqalari nomoddiy madaniy merosi xalqaro tadqiqot markazi (IRCI) ajratgan APC2C/10-raqamli “Nomoddiy madaniy meros muhofazasi bo‘yicha barqaror tadqiqot dalillari to‘plami: Markaziy Osiyo va kichik orol rivojlanayotgan davlatlariga e’tibor qaratish” (2022–2024-yillar)” nomli loyihada foydalanilgan (“Umrboqiy meros” O‘zbekiston madaniyati va san’ati targ‘ibot markazining 2025-yil 25-fevraldagi MA 01/01-09-son ma'lumotnomasi). Natijada munojotnoma va me’rojnomalarning umumiy va o‘ziga xos jihatlari ommalashtirilgan;
Yassaviy hamda Boqirg‘oniy munojotnoma va me’rojnomalarida diniy va tasavvufiy motivlar o‘zaro uyg‘unlashgani, she’rlar barmoq va aruz vaznida bitilgani bilan bog‘liq umumiy, Yassaviy ijodida maxsus munojot qilib bitilgan masnaviy (doston), murabba’ va g‘azallar borligi, Boqirg‘oniy hikmatlarida shar’iy va tasavvufiy tavba nafs va ishq bilan aloqadorlikda talqin etilisi singari o‘ziga xos xususiyatlar mavjudligi ochib berilganiga oid yangiliklardan O‘zbekiston milliy axborot agentligi ilmiy axborotnomasi hamda saytida e’lon qilingan ko‘plab maqolalarda aks etgan (O‘zbekiston milliy axborot agentligining 2025-yil 26-fevraldagi 01-23/218-son ma'lumotnomasi). Natijada payg‘ambar (s. a. v.) me’rojining shoirlar ijodidagi ahamiyati ochib berilishiga erishilgan;
XI-XII asrlar o‘zbek she’riyatidagi munojotnoma va me’rojnomalarda so‘fiyning ruhiy kamolot yo‘lida suluk bosqichlarini bosib o‘tishi mantiqan Muhammad payg‘ambar (s. a. v.) me’roji bilan bog‘liqligi Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yuknakiy, Ahmad Yassaviy va Sulaymon Boqirg‘oniy asarlari misolida isbotlanganiga doir ilmiy xulosalardan “Mahalla” telekanalining “Minbar” ko‘rsatuvida foydalanilgan (O‘zMTRK “Mahalla” teleradiokanali davlat muassasasining 2025-yil 25-fevraldagi 01-15-69-son ma’lumotnomasi). Natijada ushbu shaxslarning namunali hayot tarzi hamda bebaho ijod mahsullarining tarixiy ahamiyati ochib berilishiga asos bo‘lgan.
