Абдиева Гулара Бабаниязовнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража берадиган фан тармоғи номи): “Саноат корхоналарида зарарли ишлаб чиқариш омилларини камайтиришнинг назарий ва экспериментал асосларини такомиллаштириш”, 05.10.01 – “Меҳнатни муҳофаза қилиш ва инсон фаолияти хавфсизлиги” ихтисослигида (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.1.DSc/Т127.
Илмий раҳбар: Раҳима Раҳмоновна Нурмаматова, техника фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги ходимларининг малакасини ошириш маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги ходимларининг малакасини ошириш маркази ҳузуридаги илмий кенгаш қошидаги бир марталик Илмий кенгаш PhD.34/2025.27.12.Т.01.01.
Расмий оппонентлар: Мирзо Улугՙбек номидаги Оՙзбекистон миллий университети ректори, техника фанлари доктори, профессор Маджидов Ином Уришевич; Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий хавфсизлик ва мудофаа университети Ҳарбий авиация институти профессори, техника фанлари доктори Якубов Сабир Халмурадович; Тошкент давлат транспорт университети кафедра профессори, техника фанлари доктори, доцент Абдазимов Шавкат Хакимович.
Етакчи ташкилот. Наманган давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: саноат корхоналарида зарарли ишлаб чиқариш омилларидан титраш хавфини камайтириш, титрашларнинг инсонга зарарли таъсирининг назарий ва экспериментал асосларининг самарадорлигини хисоблаш усулларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор титрашнинг зарарли таъсири инсон организмининг физиологик ва функсионал ҳолатида оъзгаришларни келтириши, вестибуляр реакцияларининг бузилиши, ҳаракатлар координациясида чарчаш даражасининг ошиши, ҳаракат ва коъриш реакциясининг секинлашиши ва меҳнат унумдорлиги пасайишининг конструктив ечимлари ишлаб чиқилган;
вибродемпфинг тебраниш тизимларида фаол йоъқотишларнинг ошиши, уларга энг кенг тарқалган вибродемпфер қопламаларга мастикалар, ВПМ, Антивибрит–М) ва пардоз материаллари (пенопласт, жун, винипор, фолгоизол)ни қоъллаш, конструктив параметрларининг оъзгаришини аниқлаш орқали титрашларнинг инсон организимига салбий таъсирини 14-20% гача камайтиришнинг оптимал вариантлари асосланган;
тадқиқотда тик турган ҳолатда, инсон танасига таъсир этаётган титрашларни 5–12 ва 17–25 Гс да иккита резонанс частота, оътирган ҳолатда эса, 4–6 Гс, бош учун резонанс частота 20–30 Гс оралиғида, кичик частотали титрашларда касб касалликлари 8–10 йилда, юқори частоталарда 5 йилда пайдо боълиши аниқланган пружиналар комбинациясининг нисбати катталиги боъйича аниқлаш асосланган;
титрашлардан ҳимоялашнинг асосий усуллари, титрашларни ҳосил боълишдан олдин манбада камайтириш, виброизоляция қилиш, қоъшимча виброизоляторлар оърнатиш, цехда ишлаётган ускуналарни рационал жойлаштириш, маҳаллий титрашлардан ҳимояловчи виброизоляцияли қоълқопларнинг янги самарали намуналари ишлаб чиқилган;
тебранишнинг инсонга таъсир қилиш усули боъйича пайдо боълиш манбаига коъра, тебраниш частотаси боъйича, паст частотали (22,6 Гс дан кам), оърта частотали (22,6–90 Гс) ва юқори частотали (90 Гс дан ортиқ), спектр хусусиятига коъра, тор ва кенгполосали, таъсир қилиш вақтига коъра, доимий ва оъзгарувчан боълиб, оъзгарувчан вақт давомида узлюксиз ва импулс коърсаткичларини ифодаловчи математик алгоритм ишлаб чиқилган;
инсон танасини қовушқоқ–эластиклик хусусиятига эга боълган механик тизим сифатида Болсман–Волтер интеграл модели, ядро сифатида Ржаницин–Колтуновнинг уч параметрли ядроси қабул қилиниб, инсон танасининг квазистатик реал ҳолатлари акс эттирилиши, Матҳcад комплекс математик дастури асосида амплитуда–частотали хусусиятларни аниқлаш усуллари такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Саноат корхоналарида зарарли ишлаб чиқариш омилларини камайтиришнинг назарий ва экспериментал асосларини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Титрашнинг зарарли таъсири инсон организмининг физиологик ва функсионал ҳолатида ўзгаришларни келтириши бўйича аниқланган натижалар Бухоро шаҳрининг “АРК ЭКО ТЕХТИЛЕ”МчЖда жорий қилинган (ЎЗТЎҚИМАЧИЛИКСАНОАТ уюшмаси 2018-йил 2-апрелдаги ФЖ-14-1936-сон маълумотномаси). Натижада, вестибуляр реакцияларнинг бузилиши, ҳаракатлар координациясида чарчаш даражасининг ошиши, ҳаракат ва кўриш реакциясининг секинлашиши, меҳнат унумдорлиги пасайишига олиб келишини аниқлаш имконини берган;
тадқиқотда тик турган ҳолатда инсон танасига таъсир этаётган титрашларни 5-12 ва 17-25 Гс да иккита резонанс частота, ўтирган ҳолатда эса, 4-6 Гс, бош учун резонанс частота 20-30 Гс оралиғида мавжуд бўлиши Бухоро шаҳрининг ДЕЛУХЕ ФАБРИC МЧЖда жорий қилинган (ЎЗТЎҚИМАЧИЛИКСАНОАТ уюшмаси 2018-йил 2-апрелдаги ФЖ-14-1936-сон маълумотномаси). Натижада, бошнинг тебраниш амплитудаси елкага қараганда, 3 баробар кўп бўлиши, кичик частотали титрашларда касб касалликлари 8-10 йилда, юқори частоталарда беш йилда пайдо бўлишни тахлил қилиш имконини берган;
тебраниш инсонга таъсир қилиш усули, пайдо бўлиш манбаи бўйича транспорт–технологик ва технологик, тебраниш частотаси, спектр хусусияти, таъсир қилиш вақти Бухоро муҳандислик–технологиялар институти ҳузуридаги “Камалак Шабнам Текс” МЧЖда, Бухоро шаҳрининг “МЕРГАН ТЕКС” ҳамда Бухоро шаҳрининг “Ал–Ҳаким Плюс” МЧЖда жорий қилинган (ЎРВМҲ Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси 2024-йил 14-декабр 04/1157–сон маълумотномаси). Натижада, титрашларни ҳосил бўлишидан олдин манбада камайтириш, виброизоляция қилиш, қўшимча виброизоляторлар ўрнатиш, цехда ишлаётган ускуналарни рационал жойлаштириш, маҳаллий титрашлардан ҳимояловчи виброизоляцияли қўлқопларнинг янги намуналарини ишлаб чиқишни махаллийлаштириш ва амалиётга кенг тадбиқ этиш имконини берган.