Тулиев Бехруз Алимқуловичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи номи): «Темир(III) ва мис(II) ионларини спектрофотометрик аниқлаш услубларини ишлаб чиқиш», 02.00.02 – Аналитик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.PhD/К976.
Илмий раҳбар: Турабов Нурмуҳаммат Турабович, кимё фанлари номзоди, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, ДСc.03/2025.27.12.К.01.13.М.
Расмий оппонентлар: Абдурахманов Эргашбой, кимё фанлари доктори, профессор; Аширов Мансур Алланазарович, кимё фанлари бўйича фалсафа доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Тошкент кимё технология институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқот янги синтез қилинган азореагент асосида Фе(ИИИ) ва Cу(ИИ) ионларини аниқлашнинг юқори сезгир ва селектив спектрофотометрик услубларни яратишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
янги селектив 4АГПАСС реагенти синтез қилинди ва унинг суюқланиш температураси (т=3920C), моляр сўндириш коеффисиенти (ε=3100) ва диссосиланиш константаси (Кдисс.=8,9·10-8 ва пК = 7,05) аниқланган;
Фе(III) ва Cу(II) билан комплекс ҳосил бўлишнинг спектрофотометрик аниқлаш шароитларини оптималлаштириш қонуниятлари кучсиз кислотали (ацетатли буфер пҲ=5,0) ва кучли кислотали (универсал буфер пҲ=2,30) муҳитларда, Бугер-Ламберт-Бер қонунига бўйсиниши мос равишда 5,0-35,0 ва 1,0-6,0 мкг оралиқларида эканлиги; нур ютиш максимумларининг батохром силжишлари ∆λ=65 нм ва ∆λ=100 нм га тенглиги аниқланган;
аналитик сигналлар ва консентрация ўртасидаги боғланиш регрессия тенгламалари Cу(ИИ) учун: Йи=0,0159+0,0452Хи га, Фе(ИИИ) учун: Йи=0,0180+0,0053Хи га тенглиги, Толмачёвни грагик усули бўйича εҳақ(Cу)=14286 < εҳақ(Фе)=52631 га, Сендел бўйича сезгирлиги Фе(ИИИ) учун 0,0086 мкг/см2, Cу(ИИ) учун 0,0064 мкг/см2 га тенглиги исботланган;
усулнинг селективлиги ва сезгирлигини аниқлашнинг қуйи чегаралари (ЛОД): Фе(ИИИ) – 0,0536 мкг/см3 га; Cу(II) – 0,226 мкг/см3 га тенг. Миқдорий аниқлаш чегаралари (ЛОҚ, 10σ мезони бўйича): Фе(III) – 0,107 мкг/см3; Cу(ИИ) – 0,451 мкг/см3 га тенг эканлиги ҳисобланган;
ишлаб чиқилган услубларини саноат қотишмалари, табиий ва оқова сувлар, озиқ-овқат ҳамда биологик обектларда анализига қўлланилиб нисбий стандарт четланиш (Ср) қийматлари Cу(ИИ) ≤ 0,035 га; Фе(III) ≤ 0,045 га тенглиги, юқори такрорланувчанлиги ва статистик ишончлилиги тасдиқланган ҳамда стюдент мезонлари билан аналитик ва метрологик тавсифларини юқорилиги баҳоланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Фе(ИИИ) ва Cу(ИИ) ионларини 4АГПАСС билан спектрофотометрик аниқлаш услубларини ишлаб чиқишда олинган илмий натижалар асосида:
Cу(ИИ) ионларини ишлаб чиқилган аниқлаш услуби бўйича олинган маълумотлардан хориждаги юқори импакт факторли илмий журналлардаги 6 та мақолаларда аналитик ва метрологик тавсифларни яхшилаш учун фойдаланилган (Journal of Molecular Modeling, 2024, 30(11):376, Scopus, IF=2,5; Journal of Chemistry Letters, 2025, 6(3):157-165; 2025, 6(4):317-324; 2026, 7(1):41-53, Scopus, IF=2,5; Chemical Review and Letters, 2025, 8(5):955-966, Chemical Abstracs, Scopus, IF=5,2; Theoretical Chemistry Accouns, 2025, 144(1):7, IF=1,5 ва бошқалар). Натижада янги ишлаб чиқилган услубларни солиштириш, аналитик ва метрологик тавсифларини яхшилаш имкони яратилган;
спектрофотометрик усули ёрдамида Фе(III) ва Cу(II) ионларини аниқлаш услуб-лари “Maxam-Uzbekistan” МЧЖ Ўзбекистон-Испания қўшма корхонасининг кимёвий лабораториясига жорий этилган (“Махам-Узбекистан” МЧЖ Ўзбекистон-Испания қўшма корхонасинингнинг 2026-йил 26-мартдаги № 26/03-14-сон маълумотномаси). Натижада ишлаб чиқилган услублар 4АГПАСС реагенти ёрдамида Фе(III) ва Cу(II) ни оқова сувлар таркибидан аниқлаш имконини берган;
Cу(ИИ) ионларини спектрофотометрик аниқлаш услуби “Метал проcесинг течнологй” МЧЖ корхонасининг лабораториясини амалиётига оқова сув анализида қўлланилган (“Metal procesing technology” МЧЖ нинг 2026-йил 17-апрелдаги маълумотномаси). Натижада ишлаб чиқилган услублар Фе(III) ва Cу(II) ионларини микромиқдорини аниқлашда тезкорликни, аниқликни, сезгирликни ва селективликни ошириш ҳамда аналитик ва метрологик тавсифларини яхшилаш имконини берган.