Тажиева Галия Руслановнанинг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Семикарбазид ва хиналдин кислота билан оралиқ металларнинг комплекслари синтези, физик-кимёвий тадқиқоти», 02.00.01 - Ноорганик кимё, 02.00.04 - Физик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/К920. 
Илмий раҳбарлар: Ибрагимова Мавлуда Рузметовна, кимё фанлари номзоди, катта илмий ходим; Ибрагимов Азиз Бахтиёрович, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Ўз Р ФА Умумий ва ноорганик кимё институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.К.01.13.М.
Расмий оппонентлар: Кадирова Зухра Чингизовна, кимё фанлари доктори, профессор; Джуманазарова Зулфия Кожабоевна, кимё фанлари доктори, доцент. 
Етакчи ташкилот: Тошкент фармацевтика институти 
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади: Тадқиқотнинг мақсади ўтиш металларининг семикарбазид, хиналдин кислотаси билан янги координацион бирикмаларини синтез қилиш ва уларнинг таркиби, тузилиши, хоссаларини ўрганишдан иборат.  
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Илк бор семикарбазид ва хиналдин кислотаси билан Cr(II), Fe(II), Co(II), Ni(II), Cu(II), Cd(II) ионларининг 10 та янги координацион бирикмалари синтез қилинди; уларнинг монокристаллари олинди ва бу орқали рентгеноструктур таҳлил асосида фазовий тузилиши аниқланган;
Рентгеноструктур таҳлил ва Кембриж кристаллографик маълумотлар базаси (CCДC) маълумотлари билан қиёслаш асосида илк бор [Cu(SO₄)(SCZ)₂]ₙ координацион полимери ҳамда {[Fe₂(quin)₄(H₂O)₄(H-Quin)]·4H₂O} комплексининг изоструктур аналоглари мавжуд эмаслиги аниқланган. [Cu(SO₄)(SCZ)₂]ₙ таркибли комплексларда синтез муҳитининг (моноетаноламин ва сут кислотаси) ўзгариши кристалл тузилишининг тубдан фарқланишига олиб келиши аниқланди: бир ҳолатда бир ўлчамли полимер занжирли тузилма ҳосил бўлса, бошқа ҳолатда дискрет молекуляр бирикма шаклланади;
Квант-кимёвий моделлаштириш усуллари (ДФТ/Б3ЛЙП) ёрдамида марказий металл ионининг табиати билан хиналдин кислотаси комплексларининг электрон тузилиш параметрлари (ҲОМО–ЛУМО энергетик фарқи, дипол момент, қутбланувчанлик ва гиперқутбланувчанлик) ўртасидаги боғлиқлик аниқланди. Металлнинг электрон конфигурациясининг ўзгариши молекула ичидаги заряд кўчишининг кучайишига олиб келиши кўрсатилган;
Хиршфелд юзаси таҳлили ёрдамида комплексларнинг кристалл тузилишидаги молекулалараро ўзаро таъсирлар ўрганилиб, гомоген ва гетероген атомлараро контактларнинг молекулани барқарорлаштиришдаги роли аниқланган;
Термик таҳлил ва Фрееман–Cарролл усули асосида комплекс бирикмаларнинг парчаланиш кинетик параметрлари (фаолланиш энергияси ва реакциянинг тартиби) аниқланди ҳамда ҲОМО–ЛУМО электрон тузилиши, термик барқарорлик ва реаксион қобилият ўртасидаги боғлиқлик кўрсатилган;
 Кондуктометрия усули ёрдамида тадқиқ қилинган комплексларнинг аксарияти ноелектролит хусусиятга эга экани аниқланди; шунингдек, координацион заррачалар ҳосил бўлиши ионлар ҳаракатчанлиги ва моляр электр ўтказувчанликнинг камайишига олиб келиши, бу эса уларнинг термик барқарорлиги ортиши билан боғлиқлиги кўрсатилган;
Биологик фаолликни қиёсий ўрганиш натижасида синтез қилинган металлокомплекслар бошланғич лигандларга нисбатан юқори антибактериал фаолликка эга экани ва паст даражадаги прогноз қилинган токциклик билан тавсифланиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Семикарбазид, хиналдин кислотаси асосида янги металлокомплекс бирикмалар синтези, таркиби ва тузилиш хусусиятларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
олинган комплексларнинг синтези, кристалл тузилиши ва биологик фаоллиги бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари асосида [Cu(SO4)(SCZ)2]n, [Ni(quin)2(H2O)2]·2H2O, [Fe(quin)2(H2O)2] va [Cr(quin)2(H2O)2] комплексларининг рентген структуравий таҳлил натижалари Кембриж кристаллографик маълумотлар базасига (CCДC: 2213165, 2340964, 2340796, 2340795) киритилди. Натижада, ушбу маълумотлар базасига киритилган бирикмалар шу турдаги янги координацион бирикмаларни синтез қилишда, мумкин бўлган боғланиш турларини олдиндан аниқлашда ҳамда уларнинг тузилишини тавсифлаш учун ишончли кристаллографик маълумотлар базаси яратилди; 
синтез қилинган комплекс бирикмаларнинг кристалл тузилиши ҳамда физик-кимёвий хоссаларига оид натижалардан Ўз РФА Умумий ва ноорганик кимё институти ФЗ-20200929348-сонли “Фенол кислоталари асосидаги супрамолекуляр комплексларнинг тузилиши билан уларни ўсимликларни абиотик ва биотик салбий таъсирлардан ҳимоя қилиш хусусиятларини ўртасидаги боғлиқликни тадқиқ қилиш” (2022–2026 йй.) фундаментал лойиҳаси доирасида олиб борилган илмий изланишларда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси 2026 11-мартдаги 4/1255-656-сонли маълумотномаси). Натижада, Cr(II), Fe(II), Co(II), Ni(II), Cu(II), Cd(II)  ионларининг  хиналдин кислоталаси ва семикарбазид билан олинган комплексларининг кристалл тузилишларидан лойиҳа доирасида олинган бирикмаларнинг тузилишини аниқлашда фойдаланилган. Олинган илмий натижалар эса истиқболли биостимуляторлар яратиш ва уларнинг хоссаларини баҳолашга оид тадқиқотларда қўллаш имконини берди.

 

Yangiliklarga obuna bo‘lish