Абдуллаев Жасурбек Абдиваит ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Азизиддин Насафий таълимотида комил инсон консепсиясининг тасаввуфий-фалсафий тамойиллари”, 09.00.03 – Фалсафа тарихи.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.2.PhD/Fal942.
Илмий раҳбар: Мадаева Шаҳноза Омонуллаевна, фалсафа фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.F.01.07.
Расмий оппонентлар: Алиев Бекдавлат – фалсафа фанлари доктори, профессор, Сиддиқов Илёсжон Баҳромович – фалсафа фанлари доктори (DSc), профессор.
Етакчи ташкилот: Навоий давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий-амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Азизиддин Насафий комил инсон консепсиясининг фалсафий-тасаввуфий тамойилларини тадқиқ этишга оид методологик ёндашувларни умумлаштирган ҳолда фалсафий-тарихий нуқтаи назардан очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Азизиддин Насафий консепсиясидаги дунёнинг яратилиши ва моҳияти ҳақидаги креационистик, пантеистик, эманацион ва субстансионалистик тамойиллар, шунингдек олам борлиғи ҳақидаги тасаввуфий юксалиш иерархияси ва эманация назарияси гносеологик ва онтологик нуқтаи назаридан очиб берилган;
Олами кубро ва олами суғро феноменларининг онтологик яхлитлиги, улар орасидаги аналогия тамойили ва ўзаро таъсир механизми инсон ва табиат муносабатлари экологик фалсафа парадигмаси доирасида антропо-экологик мувозанат тамойили сифатида кўриб чиқилган;
Азизиддин Насафий таълимотининг табиий-илмий, фалсафий ва диний-тасаввуфий қарашларни бирлаштирган синкретик табиатга эгалигининг трансдиссиплинар хусусиятлари замонавий маънавий-маърифий тарбия ва универсал инсоний қадриятларни шакллантириш жараёнларида назарий асос сифатида кўрсатилиши очиб берилган;
Космологик субстанция сифатидаги жавҳар ва антропологик субстанция бўлган нутфа таркибидаги жисм ва руҳ элементларининг диалектик бирлиги фалсафий-антропологик нуқтаи назардан ўрганилиб, Марказий Осиё фалсафий антропологиясида инсон моҳиятини субстансионал жиҳатдан ўрганиш имкониятларини кенгайтиришга хизмат қилгани асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқотда биринчи марта Азизиддин Насафий консепсиясидаги креационистик, пантеистик, эманацион ва субстансионалистик тамойиллар ўзаро боғлиқликда тадқиқ этилган. Уларнинг тасаввуфий юксалиш иерархияси ва эманация назарияси билан алоқаси компаративистик методология асосида гносеологик ва онтологик жиҳатлари нуқтаи назаридан очиб берилганлиги бўйича хулосалардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон 24” ижодий бирлашмаси ДМ таркибидаги “Ўзбекистон” телерадиоканалининг “Муносабат”, кўрсатуви ҳамда “Миллат ва маънавият” дастурларини тайёрлашда фойдаланилди. (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон 24” ижодий бирлашмаси ДМнинг 2025-йил 15-майдаги 05-09-670-сонли маълумотномаси). Тадқиқотнинг назарий хулосалари нафақат илмий муассасалар доирасида қолмай, балки оммавий ахборот воситасининг (телерадиокомпания) тўғридан-тўғри амалий фаолиятига – юқори рейтингли маʼнавий-маʼрифий дастурларни тайёрлашга илмий асос ва мазмуний жиҳоз бўлиб кирган;
Диссертацияда олами кубро ва олами суғро феноменларининг онтологик яхлитлиги, улар орасидаги аналогия принципи ва ўзаро таъсир механизми фалсафий-назарий жиҳатдан изоҳлаб берилган. Бу ўзаро таъсир инсон ва табиат муносабатлари экологик фалсафа парадигмаси доирасида антропо-экологик тенг мувозанат тамойили сифатида фалсафий жиҳатдан умумлаштирилганлиги асосида унинг ёшларда табиат билан ўзаро ҳурмат ва уйғунликда яшаш туйғусини шакллантиришдаги ғоявий механизми эканлиги илмий асосланганлиги билан Янги Ўзбекистонда ёшлар онгида табиат ва атроф-муҳитга нисбатан оқилона муносабатда бўлиш, янгиланиб бораётган мамлакатимизда инсон ва табиат ўртасида соғлом алоқаларни йўлга қўйиш амалиёти самарасини оширишга хизмат қиладиган қадриятларни шакллантиришда алоҳида аҳамиятга эгалиги далилланган бўлиб, диссертация иши доирасида ишлаб чиқилган илмий-амалий таклиф ва тавсиялардан Ёшлар ишлари агентлиги фаолиятида фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Ёшлар ишлари агентлигининг 2025-йил 21-февралдаги 3-16-21-908-сонли маълумотномаси). Натижада, Янги Ўзбекистонда ёшлар онгида атроф-муҳитга масъулиятли муносабат, табиат билан уйғунлик ва барқарор ривожланиш қадриятларини амалий шакллантиришга хизмат қилмоқда;
Тадқиқотда Азизиддин Насафий таълимоти табиий-илмий, фалсафий ва диний-тасаввуфий қарашларни бирлаштирган синкретик характерга эга эканлиги биринчи марта комплекс кўриб чиқилган. Унинг трансдиссиплинар хусусиятлари замонавий маънавий-маърифий тарбия ва универсал инсоний қадриятларни шакллантиришда назарий асос сифатида долзарблиги очиб берилганлиги Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2024-йилда маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш ва соҳани ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар дастурининг ВИ йўналишида белгиланган “Буюк алломалар ва маърифатпарвар жадидларнинг маънавий меросини чуқур ўрганиш, илмий-ижодий асарларини кенг тарғиб қилишга доир чора-тадбирлар” 42-банди “Буюк аллома ва маърифатпарвар жадидлар ҳаёти ва фаолиятини чуқур ўрганиш, бой маънавий ва маданий меросларини асраб авайлаш, илмий-ижодий асарларини кенг тарғиб қилиш” мавзусида тарғибот ишларини ташкил этиш ва ўтказишда фойдаланилган. (Республика Маънавият ва маърифат маркази ҳузуридаги ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтининг 2025-йил 7-мартдаги 10/112-сонли маълумотномаси). Тадқиқот натижалари Насафий меросининг замонавий маънавий-маърифий жараёнлардаги долзарблигини илмий асослаб, унинг ўрганилиши ва тарғиб қилинишини режалаштиришга назарий асос яратди;
Жавҳар (космологик субстанция) ва нутфа (антропологик субстанция) таркибидаги жисм ва руҳ элементларининг диалектик бирлиги фалсафий-антропологик нуқтаи назардан системали ўрганилган. Бу ёндашув Марказий Осиё фалсафий антропологиясида инсон моҳиятини субстансионал жиҳатдан ўрганиш имкониятларини кенгайтирган бўлиб, Имом Вухориу халқаро илмий тадқиқот маркази томонидан ташкил этилган маънавий-маърифий тадбирлар ссенарийларини тайёрлаш ҳамда марказ томонидан (буюртма асосида) тайёрланган “Ўрта аср Шарқ алломалари ва мутафаккирларининг тарихий-фалсафий мероси” номли энциклопедик китобнинг мазмунига сингдирилган. (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот марказининг 2025-йил 20-февралдаги 02-74-сонли маълумотномаси). Тадқиқот натижалари Ўрта асрлар Шарқ тасаввуфи ва фалсафасига оид илмий тадқиқотлар ва анжуманлар учун манба сифатида фойдаланилди.