Nishonova Nodiraxon Akramovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Farg‘ona vodiysi sharoitida arterial gipotenziyani skrining–tashxisoti (check-up) va profilaktikasini optimallashtirishning innovatsion echimlari» 14.00.43 – Profilaktik tibbiyot (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2026.1.DSc/Tib1459.
Ilmiy maslahatchi: Mamasoliev Zoxidjon Ne’matovich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Dissertatsiya bajargan muassasa nomi: Andijon davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Andijon davlat tibbiyot instituti, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.02.
Rasmiy opponentlar: Rustamova Mamlakat Tulaboevna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Mirsaydullaev Mirmaxmud Mirshoxidovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Saloxiddinov Zuxriddin Saloxiddinovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Taqdiqotning maqsadi: Farg‘ona vodiysi sharoitida arterial gipotenziyani skrining tashxisoti va profilaktikasini opitimallashtirishning innovatsionli texnologiyalarini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor mustaqil tashkil etilgan prospektiv epidemiologik tadqiqotlarda arterial gipotenziyaning epidemiologik tavsiflari vodiy sharoitida uzoq muddatli epidemiologik monitoringda uyushmagan aholi orasida arterial gipotenziyaning ijtimoiy-iqtisodiy xavf omillari to‘liq aniqlangan;
ko‘p yillik epidemiologik monitorngga asoslanib ilk bor vodiy sharoitida arterial gipotenziyaning modifisirlanuvchi xatar omillarini ko‘p yillik epidemiologik tavsifi, maxsus prospektiv epidemiologik tadqiqotda arterial gipotenziyani uyushmagan qishloq axolisida skrining – epidemiologik tavsifi dinamikada aniqlangan;
ilk bor arterial gipotenziyaning klinik kechishi xususiyatlarining ko‘p yillik dinamikasi Farg‘ona vodiysi sharoitida va uyushmagan katta yoshdagi axoli populyasiyasida arterial gipotenziya xabardorlik darajalari aniqlangan;
ilk bor prospektiv epidemiologik monitoringda komorbidlik xususiyatlari (transnozologik, transsindromli, ko‘p sonli) arterial gipotenziyada samarali farmakonazorat tizimi aniqlangan;
ilk bor uzoq yillik epidemiologik monitoringga asoslanib arterial gipotenziyaning skrining tashxisoti va profilaktikasining optimallashtirilgan innovatsionli modeli yaratilgan, arterial gipotenziya va uning xavf omillarining muntazam nazoratini (Chesk-up) ta’minlab beradigan prospektiv monitoring tizimi ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Farg‘ona vodiysi sharoitida arterial gipotenziyani skrining–tashxisoti (check-up) va profilaktikasini optimallashtirishning innovatsion echimlari bo‘yicha olib borilgan ilmiy-tadqiqot natijalari asosida:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor mustaqil tashkil etilgan prospektiv epidemiologik tadqiqotlarda arterial gipotenziyaning epidemiologik tavsiflari vodiy sharoitida uzoq muddatli epidemiologik monitoringda uyushmagan aholi orasida arterial gipotenziyaning ijtimoiy-iqtisodiy xavf omillari to‘liq aniqlangan va bu bo‘yicha tavsiyalar Andijon davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2025-yil 29-avgustdagi 6i-81/u hamda 6i-82/u-son bilan tasdiqlangan «Arterial gipotenziyaning skrining tashxisoti va profilaktikasining innovatsionli modeli va uning xavf omillarining nazoratini ta’minlab beruvchi prospektiv monitoringi» va «Farg‘ona vodiysi sharoitida arterial gipotenziyani skrining-tashxisoti (Chesk-up) va profilaktikasini optimallashtirish» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Bu takliflar Respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot Ilmiy markazi Namangan, Farg‘ona, Andijon filiallarining tegishli bo‘limlarida (02.09.2025 y. 92-son buyruq, 26.09.2025 y. 116-son buyruq, 14.10.2025 y. 71-son buyruq) bilan amaliy faoliyatiga joriy qilingan (O‘zbekiston Respublikasi SSV huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 29.04.2026 y. 7-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: arterial gipotenziyaning tarqalishi chastotalarini ko‘p yillik dinamikasini prospektiv epidemiologik tadqiqotda aniqlash, arterial gipotenziyaning ijtimoiy – iqtisodiy xatar omillarini uyushmagan axoli orasida epidemiologik tavsiflarini aniqlash va prospektiv monitoringda qiyosiy baholangan. Iqtisodiy samaradorligi: arterial gipotenziyaning tarqalishi chastotalarini ko‘p yillik dinamikasini prospektiv epidemiologik tadqiqotda aniqlash asosida odatda umumiy o‘rtacha 7-10 kun uchun 6544800 so‘m. Iqtisod qilingan. Xulosa: prospektiv 31-yillik epidemiologik monitoringda arterial gipotenziyaning tarqalishi chastotalari va o‘zgarishlari vodiy axolisida yoshga bog‘liq tafovutlanib tasdiqlanadi: 18-29 yoshlilarda -16,2% (3,2% dan 13,0% ga o‘sish dinamikasi bilan), 30-44da -36,8% (10,4% dan 26,5% gacha o‘sish bilan), 45-59 da-36,4% (9,5% dan 36,4% gacha o‘sish bilan) va 60-74 da-10,5% (4,1% dan 6,4% gacha o‘zgarish bilan).
ikkinchi ilmiy yangilik: ko‘p yillik epidemiologik monitorngga asoslanib ilk bor vodiy sharoitida arterial gipotenziyaning modifisirlanuvchi xatar omillarini ko‘p yillik epidemiologik tavsifi, maxsus prospektiv epidemiologik tadqiqotda arterial gipotenziyani uyushmagan qishloq axolisida skrining – epidemiologik tavsifi dinamikada aniqlangan va bu bo‘yicha tavsiyalar Andijon davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2025-yil 29-avgustdagi 6i-81/u hamda 6i-82/u-son bilan tasdiqlangan «Arterial gipotenziyaning skrining tashxisoti va profilaktikasining innovatsionli modeli va uning xavf omillarining nazoratini ta’minlab beruvchi prospektiv monitoringi» va «Farg‘ona vodiysi sharoitida arterial gipotenziyani skrining-tashxisoti (Chesk-up) va profilaktikasini optimallashtirish» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Bu takliflar Respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot Ilmiy markazi Namangan, Farg‘ona, Andijon filiallarining tegishli bo‘limlarida (02.09.2025 y. 92-son buyruq, 26.09.2025 y. 116-son buyruq, 14.10.2025 y. 71-son buyruq) bilan amaliy faoliyatiga joriy qilingan (O‘zbekiston Respublikasi SSV huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 29.04.2026 y. 7-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: arterial gipotenziyaning modifisirlanuvchi xatar omillarini uyushmagan axoli orasida epidemiologik tavsifini o‘rganish va ko‘p yillik monitoringda o‘zgarishlarini qiyosiy baholash, prospektiv epidemiologik tadqiqotda arterial gipotenziyani qishloq axolisida epidemiologik tavsifining dinamikasini o‘rganilgan. Iqtisodiy samaradorligi: arterial gipotenziyaning modifisirlanuvchi xatar omillarini uyushmagan axoli orasida epidemiologik tavsifini o‘rganish ostida ijobiy natijalar 2 barobar ko‘p holatda kuzatilganligini hisobga olsak, yillik iqtisodiy ko‘rsatkich 10855420 so‘mni tashkil etadi. Xulosa: arterial gipotenziya bilan bemorlar populyasiyasida komorbid xolatlarning dastlabki ko‘rsatkichlari (I-skrining bo‘yicha) va monitoring natijalari (II-skrining bo‘yicha) quyidagi sur’atlar bilan tavsiflanadi.
uchinchi ilmiy yangilik: ilk bor arterial gipotenziyaning klinik kechishi xususiyatlarining ko‘p yillik dinamikasi Farg‘ona vodiysi sharoitida va uyushmagan katta yoshdagi axoli populyasiyasida arterial gipotenziya xabardorlik darajalari aniqlangan va bu bo‘yicha tavsiyalar Andijon davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2025-yil 29-avgustdagi 6i-81/u hamda 6i-82/u-son bilan tasdiqlangan «Arterial gipotenziyaning skrining tashxisoti va profilaktikasining innovatsionli modeli va uning xavf omillarining nazoratini ta’minlab beruvchi prospektiv monitoringi» va «Farg‘ona vodiysi sharoitida arterial gipotenziyani skrining-tashxisoti (Chesk-up) va profilaktikasini optimallashtirish» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Bu takliflar Respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot Ilmiy markazi Namangan, Farg‘ona, Andijon filiallarining tegishli bo‘limlarida (02.09.2025 y. 92-son buyruq, 26.09.2025 y. 116-son buyruq, 14.10.2025 y. 71-son buyruq) bilan amaliy faoliyatiga joriy qilingan (O‘zbekiston Respublikasi SSV huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 29.04.2026 y. 7-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: prospektiv epidemiologik tadqiqotda arterial gipotenziyaning klinik alomatlarini o‘zgarishlarining dinamikasini uyushmagan katta yoshdagi qishloq axolisida o‘rganish va baholash, uyushmagan katta yoshdagi axoli populyasiyasida arterial gipotenziya borligi to‘g‘risida xabardorlik chastotasini aniqlash va dinamikada ko‘p yillik o‘zgarishlari jihatlarini baholangan. Iqtisodiy samaradorligi: asosiy guruxdagi bemorlarda byudjet va byudjetdan tashqari mablag‘lar 30% qisqartirishlikka erishildi. Xulosa: arterial gipotenziyaning premorbid fonini shakllantiruvchi bosh omillar yoshga bog‘liqlikda (Chesk-up bo‘yicha) farqli o‘zgarishlar bilan aniqlanadi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ilk bor prospektiv epidemiologik monitoringda komorbidlik xususiyatlari (transnozologik, transsindromli, ko‘p sonli) arterial gipotenziyada samarali farmakonazorat tizimi aniqlangan va bu bo‘yicha tavsiyalar Andijon davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2025-yil 29-avgustdagi 6i-81/u hamda 6i-82/u-son bilan tasdiqlangan «Arterial gipotenziyaning skrining tashxisoti va profilaktikasining innovatsionli modeli va uning xavf omillarining nazoratini ta’minlab beruvchi prospektiv monitoringi» va «Farg‘ona vodiysi sharoitida arterial gipotenziyani skrining-tashxisoti (Chesk-up) va profilaktikasini optimallashtirish» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Bu takliflar Respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot Ilmiy markazi Namangan, Farg‘ona, Andijon filiallarining tegishli bo‘limlarida (02.09.2025 y. 92-son buyruq, 26.09.2025 y. 116-son buyruq, 14.10.2025 y. 71-son buyruq) bilan amaliy faoliyatiga joriy qilingan (O‘zbekiston Respublikasi SSV huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 29.04.2026 y. 7-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: arterial gipotenziyaning farmakoepidemiologiyasini o‘rganish va dinamik monitoringda baholash, arterial gipotenziyada transnozologiya va transsindrom xamda ko‘p sonli komorbidliklarning xususiyatlarini aniqlash, dinamikada o‘zgarishlarini baholangan. Iqtisodiy samaradorligi: reabilitatsiya muddatlarining qisqarishi tufayli bemorlarni statsionar sharoitda davolash odatda umumiy o‘rtacha 22564500 so‘m sarflanadi. Yillik iqtisodiy ko‘rsatkich esa o‘z navbatida 20% gacha byudjet mablag‘larini tejashga olib keladi. Xulosa: xayotga taxdid qilib kechuvchi arterial gipotenziyani kechishi (ortostatik sinkope, aritmiyalar, kardialgiya, toksikozni kuchayishi) 26,3% chastotada va o‘sib borish ko‘rsatkichlarini ifodalab aniqlanadi.
beshinchi ilmiy yangilik: ilk bor uzoq yillik epidemiologik monitoringga asoslanib arterial gipotenziyaning skrining tashxisoti va profilaktikasining optimallashtirilgan innovatsionli modeli yaratilgan, arterial gipotenziya va uning xavf omillarining muntazam nazoratini (Chesk-up) ta’minlab beradigan prospektiv monitoring tizimi ishlab chiqilgan va va bu bo‘yicha tavsiyalar Andijon davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2025-yil 29-avgustdagi 6i-81/u hamda 6i-82/u-son bilan tasdiqlangan «Arterial gipotenziyaning skrining tashxisoti va profilaktikasining innovatsionli modeli va uning xavf omillarining nazoratini ta’minlab beruvchi prospektiv monitoringi» va «Farg‘ona vodiysi sharoitida arterial gipotenziyani skrining-tashxisoti (Chesk-up) va profilaktikasini optimallashtirish» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Bu takliflar Respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot Ilmiy markazi Namangan, Farg‘ona, Andijon filiallarining tegishli bo‘limlarida (02.09.2025 y. 92-son buyruq, 26.09.2025 y. 116-son buyruq, 14.10.2025 y. 71-son buyruq) bilan amaliy faoliyatiga joriy qilingan (O‘zbekiston Respublikasi SSV huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 29.04.2026 y. 7-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: arterial gipotenziyani xavf omillariga bog‘liq kelib chiqishining nisbiy xavfini aniqlash va ko‘p yillik monitoringda o‘zgarishlarini qiyoslab baholandi. Iqtisodiy samaradorligi: yillik iqtisodiy ko‘rsatkich o‘z navbatida 20% gacha byudjet mablag‘larini tejashga olib keladi. Xulosa: Vodiy sharoitida xatar omillariga va komorbidlikka bog‘liq xolda arterial gipotenziyaning kelib chiqish xavfini baholash va prognozlash modeli ishlab chiqildi.
