Тешабаев Мухаммадкодир Гуламовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумот. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Сузиш билан шуғулланувчи ёш спотчилар тайёргарлик даврининг турли босқичларида юрак қон – томир тизимидаги функционал ўзгаришлар» 14.00.38 – Спорт тиббиёти (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.1.PhD/В1146.
Илмий раҳбар: Мавлянов Искандар Рахимович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Республика спорт тиббиёти илмий-амалий маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Республика спорт тиббиёти илмий-амалий маркази, PhD.35/2025.27.12.Tib.01.01.
Расмий оппонентлар: Абдуллаев Темур Отаназарович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Абдуллаева Чарос Абдужалиловна, тиббиёт фанлари доктори, доцент. 
Етакчи ташкилот номи: Абу Али ибн Сино номидаги Буҳоро давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: сузиш билан шуғулланувчи ёш спортчилар тайёргарлигининг турли даврларида организм морфометрия ва функционал кўрсатгичларини (юрак-қон томир тизими) спортчи жинси ва ёши кесимларида қиёсий ўрганиш, ҳамда йиллик жисмоний тайёргарликнинг ушбу кўрсатгичларга таъсирини баҳолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор ёш сузувчиларда  йиллик тайёргарлик  машғулотлари жараёнида улар организми морфометрик кўрсатгичлари (тана узунлиги ва вазни) табақаланиб ўзгаришга учраши аниқланиб, тана узунлиги дастлаб ўртача кўрсатгичдан паст бўлган спортчиларда, тана узунлиги мос равишда юқори бўлган спорчиларга нисбатан жадал ўсиши, тана узунлиги юқори бўлган спорчиларда эса тана вазни кўрсатгичини ўсиши яққолроқ бўлганлиги исботланган;
ёш сузувчи спортчиларда морфометрик ўзгаришлар динамикаси спортчилар ёши ва жинси билан узвий боғлиқ эканлиги асосланиб, тана узунлигини интенсив  ўсиши 9-14 ёш оралиғига тўғри келиши ва қиз болаларда ўғил болаларга нисбатан 1-2 ёшга аввалроқ кузатилиши, ҳамда  тана вазнини интенсив ортиши эса тана узунлигини ортишидан сўнг намоён бўлиши аниқланган;
илк бор  ёш сузувчиларда  тана узунлиги ва вазни етарлича бўлмаган спортчиларда жисмоний юкламаларга мослашув юрак қисқаришлар сони, юрак зарб ҳажми ва бошқа кўрсатгичлар интенсивлиги ҳисобига кечиши, ёш катталашиши ва морфометрия кўрсатгичларини ортиши туфайли эса юрак қон томир тизими резерв имкониятларини шаклланишини жадалашуви туфайли амалга ошиши аниқланган;
илк бор йиллик тайёргарлик машғулотлари натижасида “кечки болалик даври” ёшидаги сузувчиларда  улар организми морфометрия ва юрак қон томир тизими мослашуви кўрсатгичларини ортиши, “эрта усмирлик даври” ёшидаги сузувчиларда эса ушбу кўрсатгичлар ортишининг юқори интенсивлик даражасига  етиши, ҳамда “кечки ўсмирлик даврида” эса ушбу жараённи сусайиши аниқланган; 
спортчиларда аниқланган ўзгаришлар ёш сузувчи қизларда ёш сузувчи ўғил болаларга нисбатан ярим – бир йилга эртароқ кузатилганлиги, ҳамда қиз болаларда тана узунлигини ортиши интенсивлиги, ўғил болаларга нисбатан сустроқ бўлганлиги, тана вазни ортиши интенсивлиги эса, аксинча юқорироқ эканлиги исботланган. 
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Сузиш билан шуғулланувчи ёш спотчилар тайёргарлик даврининг турли босқичларида юрак қон – томир тизимидаги функционал ўзгаришлар бўйича олиб борилган тадқиқот нажилари Ўзбекистон миллий олимпия қўмитаси илмий техник кенгашининиг 2026 йил 12 мартдаги №8 - сонли хулосаси асосида:
биринчи илмий янгилик: илк бор ёш сузувчиларда  йиллик тайёргарлик  машғулотлари жараёнида улар организми морфометрик кўрсатгичлари (тана узунлиги ва вазни) табақаланиб ўзгаришга учраши аниқланиб, тана узунлиги дастлаб ўртача кўрсатгичдан паст бўлган спортчиларда, тана узунлиги мос равишда юқори бўлган спорчиларга нисбатан жадал ўсиши, тана узунлиги юқори бўлган спорчиларда эса тана вазни кўрсатгичини ўсиши яққолроқ бўлганлиги исботланган. Олинган натижалар Ўзбекистон Республикаси Спорт вазирлиги Бўстон тумани спорт мактабининг 12-сонли буйруғи ва Ўзбекистон Республикаси Спорт вазирлиги Наманган шаҳар яккакураш турларига ихтисослаштирилган спорт мактабининг 2-сонли буйруғи асосида спорт шифокорларининг амалий фаолиятига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: Индивидуал морфометрик хусусиятларни ҳисобга олиш уйғун жисмоний ривожланишга, ортиқча  жисмоний юклама ва функционал бузилишлар хавфини камайтиришга, соғлом турмуш тарзини шакллантиришга ва спорт натижаларини оширишга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: Ҳар бир ёш сузувчини спорт мактабида тайёрлаш учун ҳар ойда тахминан 3100000 сўм (овқатланиш, турар жой, спорт анжомлари, йиғинлар ва мусобақаларда қатнашиш) сарфланади. Дастлабки морфометрик кўрсаткичлар асосида индивидуал ёндашувни жорий этиш қуйидагиларга имкон беради: бир спортчига тиббий кузатув ва профилактика тадбирлари учун харажатларни йилига 400000 сўмгача камайтириш; жисмоний тайёргарликнинг белгиланган кўрсаткичларига эришиш вақтини қисқартириш ҳисобига ҳар бир спортчи учун иқтисодий жиҳатдан 600000 сўмга тенг бўлган машғулот жараёни самарадорлигини ошириш; стандарт ўлчов воситаларидан (ростомер, тарози, сантиметрли лента) фойдаланган ҳолда морфометрик мониторингни деярли бепул ўтказиш. Шундай қилиб, морфометрик кўрсаткичларни оқилона ҳисобга олиш бюджет харажатларини камайтириш, машғулот жараёнини оптималлаштириш ва ёш сузувчиларнинг спорт натижаларини ошириш имконини берди.
иккинчи илмий янгилик: ёш сузувчи спортчиларда морфометрик ўзгаришлар динамикаси спортчилар ёши ва жинси билан узвий боғлиқ эканлиги асосланиб, тана узунлигини интенсив  ўсиши 9-14 ёш оралиғига тўғри келиши ва қиз болаларда ўғил болаларга нисбатан 1-2 ёшга аввалроқ кузатилиши, ҳамда  тана вазнини интенсив ортиши эса тана узунлигини ортишидан сўнг намоён бўлиши аниқланган. Олинган натижалар Ўзбекистон Республикаси Спорт вазирлиги Бўстон тумани спорт мактабининг 12-сонли буйруғи ва Ўзбекистон Республикаси Спорт вазирлиги Наманган шаҳар яккакураш турларига ихтисослаштирилган спорт мактабининг 2-сонли буйруғи асосида спорт шифокорларининг амалий фаолиятига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: морфофункцонал ривожланишнинг ёш ва жинсий хусусиятларини ҳисобга олиш ёш спортчиларнинг уйғун жисмоний ривожланишига ёрдам беради, ортиқча  жисмоний юклама ва функционал бузилишлар хавфини камайтиради, соғлом турмуш тарзини шакллантиради. Иқтисодий самарадорлиги: Ёш сузувчиларнинг ёши, жинси ва морфометрик хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда машғулот жараёнига индивидуал ёндашув спорт мактабларининг бюджет маблағларидан оқилона фойдаланиш имконини беради. Бир спортчига сузиш машғулотлари учун ўртача ойлик харажатлар (овқатланиш, турар жой, спорт анжомлари, йиғинлар ва мусобақалар харажатлари) 3100000 сўмни ташкил этади. Морфометрик мониторинг маълумотларидан фойдаланиш машғулот самарадорлигини 20-30% га ошириш имконини беради, бу эса битта спортчини тайёрлаш учун йиллик харажатларни тахминан 600000 сўмга камайтиради. Бундан ташқари, функционал хавфларни ўз вақтида аниқлаш ва ортиқча  жисмоний юкламанинг олдини олиш тиббий кузатув ва жароҳатларнинг олдини олиш харажатларини бир спортчи учун йилига 200000 сўмга камайтиради. Индивидуаллаштирилган ёндашувни қўллашнинг умумий иқтисодий самарадорлиги йилига битта спортчи учун 120000 сўмни ташкил этади, бу эса бюджет маблағларидан оқилона фойдаланишни ва машғулот жараёнининг самарадорлигини оширишни таъминлади.
учинчи илмий янгилик: илк бор  ёш сузувчиларда  тана узунлиги ва вазни етарлича бўлмаган спортчиларда жисмоний юкламаларга мослашув юрак қисқаришлар сони, юрак зарб ҳажми ва бошқа кўрсатгичлар интенсивлиги ҳисобига кечиши, ёш катталашиши ва морфометрия кўрсатгичларини ортиши туфайли эса юрак қон томир тизими резерв имкониятларини шаклланишини жадалашуви туфайли амалга ошиши аниқланган. Олинган натижалар Ўзбекистон Республикаси Спорт вазирлиги Бўстон тумани спорт мактабининг 12-сонли буйруғи ва Ўзбекистон Республикаси Спорт вазирлиги Наманган шаҳар яккакураш турларига ихтисослаштирилган спорт мактабининг 2-сонли буйруғи асосида спорт шифокорларининг амалий фаолиятига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: Индивидуал ёндашув уйғун жисмоний ривожланишни таъминлайди, ортиқча  жисмоний юклама ва функционал бузилишлар хавфини камайтиради, ёш спортчиларнинг саломатлигини қўллаб-қувватлайди ва соғлом турмуш тарзини шакллантиради. Иқтисодий самарадорлиги: бир спортчи учун сузиш машғулотлари учун ўртача ойлик харажатлар 3100000 сўмни ташкил этади (овқатланиш, турар жой, спорт анжомлари, йиғинлар ва мусобақалар). Юрак-қон томир тизими мониторингини қўллаш функционал бузилишлар ва вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизликнинг олдини олиш имконини бериб, бир спортчи учун йилига 1400000 сўмгача маблағни тежаш имконини беради. Машғулот жараёнини ўз вақтида тузатиш тиббий ёрдам ва жароҳатларнинг олдини олиш харажатларини камайтиради, бу эса қўшимча равишда йилига бир спортчи учун тахминан 200000 сўмни тежайди.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор йиллик тайёргарлик машғулотлари натижасида “кечки болалик даври” ёшидаги сузувчиларда  улар организми морфометрия ва юрак қон томир тизими мослашуви кўрсатгичларини ортиши, “эрта усмирлик даври” ёшидаги сузувчиларда эса ушбу кўрсатгичлар ортишининг юқори интенсивлик даражасига  етиши, ҳамда “кечки ўсмирлик даврида” эса ушбу жараённи сусайиши аниқланган. Олинган натижалар Ўзбекистон Республикаси Спорт вазирлиги Бўстон тумани спорт мактабининг 12-сонли буйруғи ва Ўзбекистон Республикаси Спорт вазирлиги Наманган шаҳар яккакураш турларига ихтисослаштирилган спорт мактабининг 2-сонли буйруғи асосида спорт шифокорларининг амалий фаолиятига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: тадқиқот натижаларини амалиётга тадбиқ этиш сузувчилар тайёргарлигини ёш хусусиятларига мос равишда оптималлаштириш, ортиқжа жисмоний юкламаларни камайтириш ва юрак қон томир тизимида функционал бузилишлар хавфини пасайтириш имконини беради. Бу эса ёш спортчилар соғлиғини сақлаш, жисмоний тайёргарлик ва спорт натижаларини оширишга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: тадқиқот натижаларини амалиётга тадбиқ этиш жисмоний машғулот юкламаларини оптималлаштириш орқали хар бир спортчи учун йиллик тиббий хизмат ва профилактик чора тадбирлар харажатларини ўртача 300000 сўмга камайтириш имконини беради. Шу ўринда, тайёргарлик жараёни самарадорлигини ошириш хисобига белгиланган жисмоний кўрсаткичларга эришиш муддати нисбатан қисқариб, бу хар бир спортчи учун қўшимча 200000 сўм миқдорда иқтисодий тежамкорликни таъминлайди. 
бешинчи илмий янгилик: спортчиларда аниқланган ўзгаришлар ёш сузувчи қизларда ёш сузувчи ўғил болаларга нисбатан ярим – бир йилга эртароқ кузатилганлиги, ҳамда қиз болаларда тана узунлигини ортиши интенсивлиги, ўғил болаларга нисбатан сустроқ бўлганлиги, тана вазни ортиши интенсивлиги эса, аксинча юқорироқ эканлиги исботланган. Олинган натижалар Ўзбекистон Республикаси Спорт вазирлиги Бўстон тумани спорт мактабининг 12-сонли буйруғи ва Ўзбекистон Республикаси Спорт вазирлиги Наманган шаҳар яккакураш турларига ихтисослаштирилган спорт мактабининг 2-сонли буйруғи асосида спорт шифокорларининг амалий фаолиятига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: тадқиқот натижаларини амалиётга тадбиқ этиш сузувчилар тайёргарлиги жараёнини жинси ва индивидуал хусусиятларини хисобга олган холда ташкиллаштириш имконини беради. Бу эса ёш спортчилар соғлиғини сақлаш, ортиқча жисмоний юкламаларни олдини олиш ва спорт натижалари кўрсаткичларини хавфсиз оширишга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: тадқиқот натижаларини амалиётга тадбиқ этиш орқали бир нафар спортчи учун йиллик тиббий кузатув ва ортиқча жисмоний юкламаларни олдини олиш ва бартараф қилиш харажатлари 100000 сўмгача камайган.