Абдазов Бобир Баходировичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумот. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ўйин амплуаси танлашда табакалаштирилган саралашнинг янги ёндашуви, хамда футболчиларнинг спорт натижадорлигини ошириш» 03.00.17 – Cпорт физиологияси, фармакологияси ва генетикаси (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.PhD/Tib4378.
Илмий раҳбар: Рахимова Ноиба Мирзаатхамовна, DSc, биология фанлари доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Республика спорт тиббиёти илмий-амалий маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Республика спорт тиббиёти илмий-амалий маркази, PhD.35/2025.27.12.Tib.01.01. 
Расмий оппонентлар: Мавлянов Зафар Искандарович, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Турсунов Нодиржон Ботирович, тиббиёт фанлари номзоди, доцент. 
Етакчи ташкилот номи: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ўсмир ёшдаги футболчиларнинг спорт натижадорлигини ошириш учун морфофункционал, психофизиологик ва техник кўрсаткичлар асосида уларни саралаш ва ўйин амплуасини белгилашга қаратилган дифференциациялаштирилган ёндашувни ишлаб чиқиш ва илмий асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор ўсмир ёшдаги футболчиларнинг морфофункционал хусусиятлари ўйин амплуалари бўйича қиёсий таҳлил қилиниб, амплуага хос антропометрик ва функционал кўрсаткичлар аниқланган;
ёш футболчиларнинг тезкорлик-куч қобилияти, координацияси, чидамлилиги ва психофизиологик хусусиятларининг ўйин амплуалари билан ўзаро боғлиқлиги аниқланган;
турли ўйин амплуалари учун техник тайёргарлик мезонлари ишлаб чиқилди, узатмалар аниқлиги, зарбалар самарадорлиги асосланган;
ўсмир ёшдаги футболчиларнинг морфофункционал, психофизиологик ва техник кўрсаткичлари асосида ўйин амплуасини аниқлаш модели ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Тадқиқот натижаларининг жорий этилиши. Ўсмир ёшдаги футболчиларнинг ўйин амплуасига қараб морфофункционал хусусиятларини қиёсий таҳлил қилиш, антропометрик, функционал, психофизиологик ва техник кўрсаткичларини баҳолаш, шунингдек, ўсмир футболчиларнинг ўйин амплуасини аниқлаш моделини ишлаб чиқиш асосида «Морфометрия, психофенотип ва функционал-метаболик параметрларни ҳисобга олган ҳолда футболчилар амплуасини танлашга дифференциаллашган ёндашув» мавзусидаги услубий тавсияномалар ишлаб чиқилди ва тасдиқланди (Республика спорт тиббиёти илмий-амалий маркази Эксперт кенгашининг 2026 йил 29 апрелдаги 3-сонли хулосаси).
биринчи илмий янгилик: илк бор ўсмир ёшдаги футболчиларнинг морфофункционал хусусиятлари ўйин амплуалари бўйича қиёсий таҳлил қилиниб, амплуага хос антропометрик ва функционал кўрсаткичлар аниқланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: ўйин амплуасини танлаш нафақат тренерлик баҳоси ва техник кўникмаларга, балки организмнинг объектив морфофункционал кўрсаткичларига ҳам асосланиши кераклиги исботланган. Тадқиқот натижалари Ўзбекистоннинг «Дўстлик» футбол клуби амалий фаолиятига (2025 йил 15 августдаги 33-сонли буйруқ, 2025 йил 12 сентябрдаги жорий этиш тўғрисидаги ҳисобот асосида) ҳамда «Қўқон-1912» профессионал футбол клуби фаолиятига (2025 йил 15 августдаги 8/1-сонли буйруқ, 2025 йил 16 сентябрдаги жорий этиш тўғрисидаги ҳисобот асосида) жорий этилган. Жорий этиш Республика спорт тиббиёти илмий-амалий маркази Илмий кенгашининг хулосаси (2025 йил 20 июндаги 5-сонли баённома) ҳамда Ўзбекистон Республикаси Миллий Олимпия қўмитаси Илмий-техник кенгаши томонидан 2025 йил 2 июлда тасдиқланган қарор асосида амалга оширилган. Ижтимоий самарадорлиги: морфофункционал мезонларни қўллаш саралашнинг объективлигини ошириш, амплуани нотўғри танлаш эҳтимолини камайтириш, истиқболли футболчиларни сақлаб қолиш ва спорт захирасини тайёрлаш сифатини яхшилаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: ёш спортчиларнинг оптимал ўйин амплуасини аниқлаш даврини ўртача 3 ойга қисқартириш ҳисобига йилига бир спортчи учун тахминан 1200000 сўм маблағ тежалиши таъминланади. Дастлабки морфометрик, функционал ва жисмоний кўрсаткичлар асосида индивидуал ёндашувнинг жорий этилиши қуйидагиларга имкон беради: қўшимча педагогик кузатув ва машғулот дастурларини тузатиш харажатларини йилига 400000 сўмгача камайтириш; тиббий назорат ва профилактика тадбирлари харажатларини йилига 300000 сўмгача камайтириш; эрта ихтисослашув ҳисобига машғулот жараёни самарадорлигини ошириш, бу иқтисодий жиҳатдан ҳар бир спортчи учун 500000 сўмга тенгдир. Шу тариқа, ўйин амплуасини оқилона аниқлаш бюджет харажатларини камайтириш, машғулот жараёнини оптималлаштириш ва ёш спортчиларнинг спорт натижаларини яхшилаш имконини беради. Хулоса: 14–17 ёшли футболчиларни комплекс морфофункционал баҳолаш спортчининг ўйин амплуаси билан боғлиқ индивидуал хусусиятларини объектив аниқлаш имконини беради ва футболчиларни позициялар бўйича табақалаштирилган ҳолда саралаш учун илмий асос бўлиб хизмат қилади.
иккинчи илмий янгилик: ёш футболчиларнинг тезкорлик-куч қобилияти, координацияси, чидамлилиги ва психофизиологик хусусиятларининг ўйин амплуалари билан ўзаро боғлиқлиги аниқланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: ўйин амплуасини белгилашда нафақат морфофункционал ва техник кўрсаткичларни, балки спортчининг жисмоний, координацион ва психофизиологик хусусиятларини ҳам ҳисобга олиш зарурлиги исботланган. Тадқиқот натижалари Ўзбекистоннинг «Дўстлик» футбол клуби фаолиятига (2025 йил 15 августдаги 33-сонли буйруқ, 2025 йил 12 сентябрдаги жорий этиш тўғрисидаги ҳисобот асосида) ҳамда «Қўқон-1912» профессионал футбол клуби фаолиятига (2025 йил 15 августдаги 8/1-сонли буйруқ, 2025 йил 16 сентябрдаги жорий этиш тўғрисидаги ҳисобот асосида) жорий этилган. Жорий этиш Республика спорт тиббиёти илмий-амалий маркази Илмий кенгашининг хулосаси (2025 йил 20 июндаги 5-сонли баённома) ҳамда Ўзбекистон Республикаси Миллий Олимпия қўмитаси Илмий-техник кенгаши томонидан 2025 йил 2 июлда тасдиқланган қарор билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: жисмоний ва психофизиологик мезонлардан фойдаланиш ўсмир футболчиларнинг индивидуал имкониятларини аниқроқ белгилаш, нотўғри ўйин ихтисослашуви хавфини камайтириш, спортчиларнинг мусобақа юкламаларига чидамлилигини ошириш ва спорт захирасини тайёрлаш сифатини яхшилаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: футболчининг етакчи жисмоний ва психофизиологик фазилатларини эрта аниқлаш ҳисобига ўйин амплуасига аниқлик киритиш даври қисқаради ва мақсадсиз машғулот юкламалари ҳажми камаяди. Ушбу ёндашувнинг жорий этилиши қуйидагиларга имкон беради: қўшимча педагогик назорат харажатларини йилига 300000 сўмгача камайтириш; самарасиз машғулот дастурларини тузатиш билан боғлиқ харажатларни йилига 350000 сўмгача камайтириш; ҳаддан ташқари зўриқишларнинг олдини олиш ва тикланиш тадбирлари харажатларини йилига 300000 сўмгача қисқартириш. Шу тариқа, умумий иқтисодий самара йилига бир спортчи учун тахминан 950000 сўмни ташкил этади, бу эса машғулот жараёнини оптималлаштириш, спорт мактаби ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва ёш футболчиларни тайёрлаш самарадорлигини ошириш имконини беради. Хулоса: тезкорлик-куч, координация, чидамлилик ва психофизиологик кўрсаткичлар ўртасида аниқланган ўзаро боғлиқлик ўсмир футболчиларнинг ўйин амплуасини белгилаш ва спорт натижадорлигини прогноз қилишда уларни комплекс ҳисобга олиш зарурлигини тасдиқлайди.
учинчи илмий янгилик: турли ўйин амплуалари учун техник тайёргарлик мезонлари ишлаб чиқилди, узатмалар аниқлиги, зарбалар самарадорлиги асосланган турли ўйин амплуалари учун техник тайёргарлик мезонлари ишлаб чиқилди, узатмалар аниқлиги, зарбалар самарадорлиги асосланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: футболчиларнинг техник тайёргарлиги ўйин амплуасини ҳисобга олган ҳолда баҳоланиши кераклиги исботланган, чунки техник ҳаракатларни умумий тарзда баҳолаш футболчининг муайян позициядаги реал самарадорлигини акс эттирмайди. Тадқиқот натижалари Ўзбекистоннинг «Дўстлик» футбол клуби фаолиятига (2025 йил 15 августдаги 33-сонли буйруқ, 2025 йил 12 сентябрдаги жорий этиш тўғрисидаги ҳисобот асосида) ҳамда «Қўқон-1912» профессионал футбол клуби фаолиятига (2025 йил 15 августдаги 8/1-сонли буйруқ, 2025 йил 16 сентябрдаги жорий этиш тўғрисидаги ҳисобот асосида) жорий этилган. Жорий этиш Республика спорт тиббиёти илмий-амалий маркази Илмий кенгашининг хулосаси (2025 йил 20 июндаги 5-сонли баённома) ҳамда Ўзбекистон Республикаси Миллий Олимпия қўмитаси Илмий-техник кенгаши томонидан 2025 йил 2 июлда тасдиқланган қарор билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: амплуага йўналтирилган техник мезонларни қўллаш футболчиларнинг индивидуал тайёргарлик сифатини ошириш, жамоа чизиқлари ўртасидаги ўйин ҳаракатларини яхшилаш, нотўғри ихтисослашиш эҳтимолини камайтириш ва ўйин ҳаракатларининг натижадорлигини ошириш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: амплуа бўйича техник саралаш мезонларидан фойдаланиш ҳисобига мақсадсиз техник тайёргарлик ҳажми қисқаради ва кейинчалик ўйин ихтисослашувини тузатиш харажатлари камаяди. Ушбу ёндашувнинг жорий этилиши қуйидагиларга имкон беради: қўшимча техник тайёргарлик харажатларини йилига 320000 сўмгача камайтириш; ўйин ихтисослашувини қайта тузатиш харажатларини йилига 300000 сўмгача камайтириш; машғулот вақтидан самарасиз фойдаланиш билан боғлиқ харажатларни йилига 250000 сўмгача қисқартириш. Шу тариқа, умумий иқтисодий самара йилига бир футболчи учун тахминан 870000 сўмни ташкил этади, бу эса техник тайёргарликни оқилона ташкил этиш, машғулот жараёнининг мақсадли йўналтирилишини ошириш ва спорт мактаби харажатларини оптималлаштириш имконини беради. Хулоса: техник тайёргарликда аниқланган амплуавий фарқлар футболчиларни саралашда, уларнинг ўйин амплуасини аниқлаштиришда ва мусобақа фаолияти самарадорлигини баҳолашда позицияга йўналтирилган техник мезонлардан фойдаланиш зарурлигини тасдиқлайди.
тўртинчи илмий янгилик: ўсмир ёшдаги футболчиларнинг морфофункционал, психофизиологик ва техник кўрсаткичлари асосида ўйин амплуасини аниқлаш модели ишлаб чиқилган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: илк бор ўйин амплуасини белгилашнинг морфофункционал, психофизиологик ва техник мезонларини бирлаштирган комплекс модел таклиф этилган. Тадқиқот натижалари Ўзбекистоннинг «Дўстлик» футбол клуби фаолиятига (2025 йил 15 августдаги 33-сонли буйруқ, 2025 йил 12 сентябрдаги жорий этиш тўғрисидаги ҳисобот асосида) ҳамда «Қўқон-1912» профессионал футбол клуби фаолиятига (2025 йил 15 августдаги 8/1-сонли буйруқ, 2025 йил 16 сентябрдаги жорий этиш тўғрисидаги ҳисобот асосида) жорий этилган. Жорий этиш Республика спорт тиббиёти илмий-амалий маркази Илмий кенгашининг хулосаси (2025 йил 20 июндаги 5-сонли баённома) ҳамда Ўзбекистон Республикаси Миллий Олимпия қўмитаси Илмий-техник кенгаши томонидан 2025 йил 2 июлда тасдиқланган қарор билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: табақалаштирилган моделнинг жорий этилиши спортда саралашнинг объективлигини оширишга, истиқболли футболчиларни сақлаб қолишга, футболчиларнинг индивидуал салоҳиятини юзага чиқаришга ва спорт захирасини тайёрлаш сифатини яхшилашга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: ишлаб чиқилган моделни комплекс қўллаш ҳисобига оптимал ўйин амплуасини аниқлаш муддатлари қисқаради, қайта диагностика қилиш ва машғулот жараёнини тузатиш харажатлари камаяди. Ушбу ёндашувнинг жорий этилиши қуйидагиларга имкон беради: қайта тестдан ўтказиш ва педагогик диагностика харажатларини йилига 450000 сўмгача камайтириш; машғулот дастурларини тузатиш харажатларини йилига 500000 сўмгача камайтириш; машғулот вақтидан мақсадсиз фойдаланиш билан боғлиқ харажатларни йилига 500000 сўмгача қисқартириш. Шу тариқа, умумий иқтисодий самара йилига бир футболчи учун тахминан 1450000 сўмни ташкил этади, бу эса спортга йўналтириш жараёнини оптималлаштириш, машғулот ресурсларини оқилона тақсимлаш ва ёш футболчиларни тайёрлаш самарадорлигини ошириш имконини беради. Хулоса: ўйин амплуасини белгилашнинг ишлаб чиқилган табақалаштирилган модели 14–17 ёшли футболчиларни саралашга комплекс ва илмий асосланган ёндашувни таъминлайди, футболчиларни позициялар бўйича тақсимлаш аниқлигини оширади ва уларнинг спорт натижадорлиги ўсишига хизмат қилади.