Абдужалилова Ойгул Хамидовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Деградацияга учраган тупроқларининг биологик фаоллиги, биодиагностикаси ва унумдорлигини оширишда замонавий ёндашувлар (Ховос тумани тупроқлари мисолида)», 03.00.13 – Тупроқшунослик (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/B1523.
Илмий раҳбар: Гафурова Лазизахон Акрамовна, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.B/Qx.01.16.
Расмий оппонентлар: Турдалиев Авазбек Турдалиевич, биология фанлари доктори, профессор; Кучкарова Нодира Пазитдинова, биолгия фанлари номзоди, доцент.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: деградацияга учраган шўрланган тупроқларнинг биологик ҳолатини замонавий биодиагностика усуллари асосида аниқлаш, ГАТ технологиялари ёрдамида картографик моделларини тузиш, шу билан бирга биопрепаратлар ва биогумус қўллаш орқали тупроқ унумдорлиги ҳамда кузги буғдой ҳосилдорлигига таъсирини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ҳудуд шўрланган суғориладиган бўз-ўтлоқи тупроқларда биологик фаоллик кўрсаткичлари асосида тупроқ экологик-биологик ҳолатининг қийматлари ҳисобланган ҳамда ҳар бир кўрсаткич бўйича таъминланганлик ва фаоллик даражалари асосланган;
суғориладиган бўз-ўтлоқи тупроқлари шароитида органик углерод захираси, уни динамикаси, трансформасияси ва минерализасияси коеффицентилари тупроқ шўрланишига кўра ўзгариши исботланган;
илк бор ҳудуднинг суғориладиган бўз-ўтлоқи тупроқлари шароитида биологик параметрларининг ҳудудий фарқланишни акс эттирувчи картографик моделлар геоахборот технологиялари ёрдамида ишлаб чиқилган ва уларни аниқ деҳқончиликда қўлланилиш имкониятлари илмий жиҳатдан асосланган;
ҳудуд тупроқларнинг биологик фаоллиги ҳамда кимёвий, агрокимёвий ва агрофизикавий хоссалари ўртасидаги ўзаро боғлиқликлар аниқланган ҳамда уларнинг биологик фаолликни баҳолашдаги аҳамияти асослаб берилган;
биопрепаратлар ва биогумус қўллашнинг тупроқ хоссалари, биологик фаоллиги ва кузги буғдой ҳосилдорлигига таъсири илмий маълумотлар асосида исботланган ва шўрланган бўз-ўтлоқи тупроқларнинг унумдорлигини тиклаш, ошириш ва барқарор бошқариш бўйича ҳамда тавсиялар ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ховос тумани суғориладиган бўз-ўтлоқи тупроқларининг биологик фаоллиги, унумдорлигини ошириш ҳамда улардан самарали фойдаланиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
тупроқ унумдорлигининг диагностик кўрсатгичлари ва биологик параметрларини ҳудудий фарқланишини акс эттирувчи турли мавзули электрон хариталар Сирдарё вилояти Ховос тумани Пахтакор массивининг жами 5770,71 гектар майдонида амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қишлоқ хўжалиги билим ва инновациялар Миллий маркази 2025 йил 5 сентябрдаги 05/06-04-528-сон маълумотномси). Натижада, ҳудуд тупроқларининг унумдорлигини сақлаш, ерлардан қишлоқ хўжалигида самарали фойдаланиш, агромелиоратив тадбирларни режалаштириш ва биологик жараёнларни тартибга солишга қаратилган комплекс чора-тадбирларни ишлаб чиқишда илмий асос бўлиб хизмат қилган;
Сирдарё вилояти Ховос тумани ҳудудидаги суғориладиган бўз-ўтлоқи тупроқларнинг асосий хосса-хусусиятлари ва тупроқ экологик-ҳолатининг интеграл кўрсатгичларини инобатга олган ҳолда деградасияга учраганлиги бўйича индикатор мезонлари вилоят Қишлоқ хўжалиги бошқармасида амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қишлоқ хўжалиги билим ва инновациялар Миллий маркази 2025 йил 5 сентябрдаги 05/06-04-528-сон маълумотномси). Натижада, ҳудуд тупроқ унумдорлик ҳолатини диагностика қилиш, агроекологик барқарорликни таъминлаш ҳамда тизимли тупроқ-экологик мониторинг юритиш имконини берган;
“Деградасияга учраган тупроқларнинг биологик фаоллиги, биодиагностикаси ва унумдорлигини оширишда замонавий ёндашувлар” номли илмий-амалий тавсиялар Сирдарё вилояти Ховос тумани массивларида амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қишлоқ хўжалиги билим ва инновациялар Миллий маркази 2025 йил 5 сентябрдаги 05/06-04-528-сон маълумотномси). Натижада, Ховос тумани қишлоқ хўжалик экинларини тупроқ-иқлим шароитига мос ҳолда жойлаштириш, микробиологик ҳамда ферментатив фаолликни тиклаш, озиқа моддалар айланишини фаоллаштириш, тупроқ унумдорлигини сақлаш ва оширишга қаратилган замонавий агробиотехнологик ёндашувларни белгилашда илмий асос бўлиб хизмат қилган;
Сирдарё вилояти Ховос туманидаги суғориладиган бўз-ўтлоқи тупроқлар шароитида кузги буғдойни озиқлантиришда мақбул меъёрларда минерал ўғитлар, биопрепаратлар ва биогумус қўллашга асосланган агробиотехнология таклиф этилган ва ушбу туманнинг Пахтакор массивидаги “Акмал Хусенов” фермер хўжалигининг 28,0 гектар майдонида амалиётга жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қишлоқ хўжалиги билим ва инновациялар Миллий маркази 2025 йил 5 сентябрдаги № 05/06-04-528-сон маълумотномси). Натижада, гумус миқдори 0,01 - 0,03 % га, нитрат ҳолатдаги азот миқдори 1,5 - 4,4 мг/кг га, ҳаракатчан фосфор (П₂О₅) 2,0 - 5,2 мг/кг га, алмашинувчи калий (К₂О) 20 - 35 мг/кг га ошишига эришилди. Шунингдек, гектарига Н180П90К60 қўлланган вариантда 3,7 с/га, биогумус - 4,6 с/га, Азоспириллум - 5,0 с/га, Миcрозйм-1-5,6 с/га ва Ризоком-2 қўлланган вариантда эса 6,8 с/га қўшимча ҳосил олинган ва рентабиллик 28-30% гача ошишига эришилган.
