Яхшибаев Дониёр Султонбаевичнинг
техника фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Кўп фазали суюқликларнинг қатламли оқимлари жараёнининг динамикасини сонли моделлаштириш”, 05.01.07 - “Математик моделлаштириш. Сонли усуллар ва дастурлар мажмуи” (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: Б2026.1.DSc/Т1018.
Илмий маслаҳатчи: Худайкулов Савет Ишонқулович, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Рақамли технологиялар ва сунъий интеллектни ривожлантириш илмий-тадқиқот институти, DSc.09/2025.27.12.Т.02.01.М
Расмий оппонентлар: ф.-м.ф.д., проф. Наврузов Куралбай, т.ф.д., к.и.х. Ҳамдамов Музаффар Мухиддинович, ф.-м.ф.д., проф. Садуллаева Шахло Азимбаевна.
Етакчи ташкилот: Термиз давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: кўп фазали стратификацияланган оқимларнинг динамикаси ва турғунлиги бузилиши жараёнларини тавсифловчи математик моделлар, сонли алгоритмлар ҳамда интеграциялашган дастурий мажмуа ишлаб чиқиш ва шу асосда ички тўлқинлар тарқалиши, заррачалар чўкиши, дарё оқимининг стратификацияланган сув омборига кириши ва селектив сув олиш жараёнларини миқдорий башоратлашнинг ягона методологик воситасини яратишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ўзаро таъсирлашувчи ва киришувчи кўп фазали муҳитлар назарияси асосида икки қатламли стратификацияланган оқимларда кичик қўзғалишларнинг тарқалиши жараёнини тавсифловчи математик модел ишлаб чиқилган;
икки фазали дисперс аралашмаларнинг гравитацион чўкиши ва консентрация стратификациясининг шаклланиш динамикасини Ричардсон–Заки ночизиқли чўкиш қонуни ва Кйнч континуал назарияси асосида тавсифловчи уч ўлчовли математик модел такомиллаштирилган;
стратификацияланган сув омборига кўп фазали аралашма оқимининг кириши жараёнида қатламли тузилманинг бузилиш динамикасини ифодаловчи математик модел ишлаб чиқилган;
стратификацияланган сув омборидан селектив сув олиш жараёнини Буссинеск яқинлашуви ва Мунк–Андерсон моделига мувофиқ Ричардсон сонига боғлиқ турбулент диффузия параметризацияси асосида тавсифловчи математик модел такомиллаштирилган;
кўп фазали стратификацияланган оқимларни ягона методологик ёндашув асосида ечиш учун чекли айирмали схемалар юқори қатлам ва пастки қатлам тезлик потенсиаллари учун кетма-кет ўрта бўшатиш итерацияси, Ҳарлоw–Wелч силжитилган тўри ва ТВД-минмод чекловчили консерватив адвекция схемаси ҳамда Странг–Марчук оператор бўлиниши асосидаги алгоритмлар комплекси ишлаб чиқилган;
стратификацияланган оқимларда чиқиш чегаравий шартини босим Пуассон тенгламасига қўшимча ҳад қўшиш орқали интеграцияланган тарзда қуриш усули ишлаб чиқилган;
адвектив Курант шарти, Фуре диффузия шарти ва Брунт–В частотасига асосланган зичлик стратификацияси шартининг биргаликдаги учталик мезони асосидаги алгоритми ишлаб чиқилган;
уч ўлчовли силжитилган тўрда консерватив дискретизациянинг масса сақланишини таъминловчи чекли айирмали схемалар асосида стратификацияланган кўп фазали оқим масалаларининг сонли ечиш алгоритми ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Кўп фазали суюқликларнинг қатламли оқимлари жараёнининг динамикасини сонли моделлаштириш, амалга ошириш алгоритмлари ҳамда уларнинг дастурий мажмуини яратиш асосида:
ўзаро таъсирлашувчан ва киришувчан кўп фазали муҳитлар назарияси асосида ҳар бири икки фазадан иборат бўлган икки қатламли стратификацияланган оқимларнинг динамикаси ва турғунлигининг бузилиш жараёнларини ифодаловчи модел натижалари “УЗИНФОCОМ” Давлат ахборот тизимларини яратиш ва қўллаб-қувватлаш бўйича ягона интегратор компаниясининг “Аграсаноат комплексига ахборот технологиялар”департаментида рақамли қишлоқ хўжалиги тизимида жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Рақамли технологиялар вазирлигининг 2026 - йил 21 - январдаги № 33-8/499-сонли маълумотномаси). Натижада, мазкур модел қатламлар орасидаги умумий чегаранинг деформацияси ва босим таъсирини комплекс ҳисобга олиш имконини берган;
кўп фазали муҳитларда кичик қўзғалишлар, цилиндрик қувурларда оқаётган икки фазали суюқликнинг ламинар оқимда уринма кучланишлари ва механик энергия диссипацияси математик модели ҳамда ҳисоблаш алгоритми “Сувлойиҳа”МЧЖ ва Хоразм вилояти Тупроққалъа тумани ҳокимлигининг қишлоқ ва сув хўжалиги тизимларида жорий қилинган. (Ўзбекистон Республикаси Рақамли технологиялар вазирлигининг 2026 - йил 21 - январдаги № 33-8/499-сонли маълумотномаси). Натижада, муҳитнинг чегаравий қатламидаги кўп фазали оқимларда энергетик самарадорликни баҳолаш 8-10 фоизга оширилган;
цилиндрик қувурлардаги икки фазали суюқлик оқимининг стратификацияси жараёнида уч қатламли тузилманинг асосий параметрларини ва уларнинг умумий чегараларини аниқлаш усули, шунингдек, қувурдан чиқувчи бўйлама, радиал ва тангенсиал тезлик компоненталарига эга струяда томчи ҳосил бўлишига мос критик частота ҳамда Wебер сонининг чегаравий қийматлари Аму-Қашқадарё ирригация тизимлари ҳавза бошқармаси ҳузуридаги “ESKIANHOR”ирригация тизими бошқармаси қишлоқ ва сув хўжалиги тизимларида жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Рақамли технологиялар вазирлигининг 2026 - йил 21 - январдаги № 33-8/499-сонли маълумотномаси). Натижада, струяда томчи ҳосил бўлишига мос критик частота ҳамда чегара қатламидаги кичик қўзғалишларни башоратлаш имкони кенгайтирилган;
иссиқлик алмашинуви ва радиацион таъсир омилларини ҳисобга олган ҳолда атмосферанинг пастки ва сув ҳавзасининг юқори қатлами ўртасидаги стратификация жараёнларини сонли ҳисоблаш алгоритми ҳамда ҳарорат ўзгариши таъсирини стратификацияланган оқимлар учун таклиф этилган моделлар, ҳисоблаш алгоритмлари Хоразм вилояти “Чап қирғоқ Амударё ҳавза бошқармаси ҳузуридаги мелиоратив экспедицияси” фаолиятига жорий қилинган. (Ўзбекистон Республикаси Рақамли технологиялар вазирлигининг 2026-йил 21-январдаги № 33-8/499-сонли маълумотномаси). Натижада, иссиқлик алмашинуви омиллари, чегара қатламидаги турғунлик критерийларининг сонли қийматларини аниқлаш имконини берган.
