Tleubergenova Azima Baltabaevnaning
 falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar:
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Orolbo‘yi mintaqasi Qoraqalpog‘iston respublikasida bosh miya insul`tlari: sabablari, xavf omillari va profilaktikasi», 14.00.13 - Nevrologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.2.PhD/Tib4575.
Ilmiy rahbar: Matmurodov Rustambek Jumanazarovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent davlat tibbiyot universiteti, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.04.
Rasmiy opponentlar: Madjidova Yakutxon Nabievna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Djurabekova Aziza Taxirovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot nomi: Abu Ali Ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti.
Dissertatsiyaning yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi Orolbuyi mintaqasi Qoraqalpog‘iston respublikasida bosh miya insul`tlarining o‘ziga xos xususiyatlarini registr asosida o‘rganish va shu hududlarga mos profilaktik chora-tadbirlarni ishlab chiqishdan iborat.
 III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
Qoraqalpog‘iston respublikasida o‘tkazilgan bosh miya insul`tlarining registri asosida ekologik noqulay bo‘lgan geografik xududlar va aholining turmush tarzi tufayli kasallanish, o‘lim va letallik  ko‘rsatkichlari nisbatan yuqori ekanligi aniqlangan;
Qoraqalpog‘iston respublikasining ekologik noqulay xududlarida  etiologik sabablar va xavf omillar tahil qilinganda, bemorlarning jinsi bo‘yicha arterial gipertenziya, markazdan uzoq geografik xudud  va nasliy moyillik alohida ahamiyatga ega ekanligi aniqlangan;
Qoraqalpog‘iston respublikasining ekologik noqulay xududlarida   bosh miya insul`tlarining  mavsumiyligi – qish (30,8%) va bahor oylarida (26,36%) ko‘proq uchrashiining asosiy sababi “spastik” va “gipoksik” effektli iqlimning qon reologiyasiga patogenetik ta’sir qilishi bilan isbotlangan;
Qoraqalpog‘iston respublikasining ekologik noqulay xududlarida bosh miya insul`tlarining geografik hududlarda xavf omillarni kamaytirishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlar rejasi ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi:
Orolbo‘yi mintaqasi Qoraqalpog‘iston Respublikasida bosh miya insul`tlarining sabablari, xavf omillari va profilaktikasi bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: Qoraqalpog‘iston respublikasida o‘tkazilgan bosh miya insul`tlarining registri asosida ekologik noqulay bo‘lgan geografik xududlar va aholining turmush tarzi tufayli kasallanish, o‘lim va letallik  ko‘rsatkichlari nisbatan yuqori ekanligi bo‘yicha takliflar “Ekologik noqulay sharoitli xududlarda insul`t etiologik sabablari va xavf omillarini baholash usuli” nomli uslubiy tavsiyanomaga kiritilgan (Toshkent davlat tibbiyot universiteti muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2025 yil 27 oktyabrdagi 10-25/728-t-son ma’lumotnomasi). Olingan ma’lumotlar U. Xalmuratov nomidagi respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi va Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazida amaliyotga tatbiq etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 3 fevral` 2026 yildagi №02/13 xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: o‘tkazilgan tadqiqot natijalari Qoraqalpog‘iston Respublikasining noqulay sharoitli turli hududlarida bosh miya insul`tining etiologik sabablari va xavf omillarini erta aniqlash, ularning og‘irlik darajasini baholash va individual bartaraf etish choralarini tanlashda klinik samaradorlikni oshirish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: ushbu usul tadbiq etilgunga qadar bemorlarning xastalik bo‘yicha mehnatga layoqatsizlik kunlarining o‘rtacha soni 10 kunni tashkil etgan; taklif etilgan usuldan foydalanish natijasida Einv=(2676000−868800)×(5−3)×(20−12%)×0,6×59/5−3=60220000 so‘m iqtisod qilishga erishilgan. Xulosa: tadqiqot natijalari Qoraqalpog‘iston Respublikasining ekologik noqulay sharoitli hududlarida insul`t bo‘yicha o‘tkazilgan registr ma’lumotlari asosida insul`t rivojlanishining oldini olish uchun erta diagnostika qilish va differensial yondashuv asosida davolash chora-tadbirlarini takomillashtirishga moddiy xarajatlar miqdorini 60220000 so‘m iqtisod qilishga olib kelgan.
ikkinchi ilmiy yangilik: Qoraqalpog‘iston respublikasining ekologik noqulay xududlarida  etiologik sabablar va xavf omillar tahil qilinganda, bemorlarning jinsi bo‘yicha arterial gipertenziya, markazdan uzoq geografik xudud  va nasliy moyillik alohida ahamiyatga ega ekanligi bo‘yicha takliflar “Ekologik noqulay sharoitli xududlarda insul`t etiologik sabablari va xavf omillarini baholash usuli” nomli uslubiy tavsiyanomaga kiritilgan (Toshkent davlat tibbiyot universiteti muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2025 yil 27 oktyabrdagi 10-25/728-t-son ma’lumotnomasi). Olingan ma’lumotlar U. Xalmuratov nomidagi respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi va Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazida amaliyotga tatbiq etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 3 fevral` 2026 yildagi №02/13 xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: har bir ekologik noqulay hudud bo‘yicha insul`tlarning etiologik sabablari va xavf omillarini bemorlarning jinsi va yoshi bo‘yicha baholash orqali insul`tning og‘ir asoratlari, shuningdek o‘lim va nogironlik ko‘rsatkichlarini kamaytirishga hamda bemorlarning o‘rtacha umr davomiyligini oshirishga erishilgan. Iqtisodiy samaradorligi: har bir ekologik noqulay hudud bo‘yicha insul`tlarning etiologik sabablari va xavf omillarini bemorlarning jinsi va yoshi bo‘yicha baholash orqali insul`tning og‘ir asoratlari, shuningdek o‘lim va nogironlik ko‘rsatkichlarini kamaytirishga hamda bemorlarning o‘rtacha umr davomiyligini oshirish moddiy xarajatlar miqdorini 60220000 so‘m iqtisod qilishga olib kelgan.  Xulosa: taklif etilgan usulning qo‘llanilishi natijasida bir nafar bemor hisobiga byudjet mablag‘larini moddiy xarajatlar miqdorini 34,8% ga iqtisod qilish imkonini bergan.
uchinchi ilmiy yangilik: Qoraqalpog‘iston respublikasining ekologik noqulay xududlarida   bosh miya insul`tlarining  mavsumiyligi – qish (30,8%) va bahor oylarida (26,36%) ko‘proq uchrashiining asosiy sababi “spastik” va “gipoksik” effektli iqlimning qon reologiyasiga patogenetik ta’sir qilishi bilan isbotlangan takliflar “Ekologik noqulay sharoitli xududlarda insul`t etiologik sabablari va xavf omillarini baholash usuli” nomli uslubiy tavsiyanomaga kiritilgan (Toshkent davlat tibbiyot universiteti muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2025 yil 27 oktyabrdagi 10-25/728-t-son ma’lumotnomasi). Olingan ma’lumotlar U. Xalmuratov nomidagi respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi va Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazida amaliyotga tatbiq etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 3 fevral` 2026 yildagi №02/13 xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: Qoraqalpog‘iston Respublikasining noqulay sharoitli turli hududlarida bosh miya insul`tining etiologik sabablari va xavf omillarini erta aniqlash, ularning og‘irlik darajasini baholash va individual bartaraf etish choralarini tanlash nogironlikni kamaytirishga olib kelgan. Iqtisodiy samaradorligi: xarajat-samaradorlik koeffisienti (XSK) quyidagicha ifodalanishi mumkin: XSK = effekt / xarajat = Syil / Z = 60220000 / 5229700 = 11,52 Bu erda Cyil – amalga oshirish hajmi uchun hisoblangan diagnostika usullarini o‘rtacha yillik tejash qiymati; Z– Qoraqalpog‘iston Respublikasining noqulay sharoitli turli hududlarida bosh miya insul`tining etiologik sabablari va xavf omillarini erta aniqlash, ularning og‘irlik darajasini baholash va individual bartaraf etish choralarini tanlash xarajatlarining narxi. Xulosa: Qoraqalpog‘iston Respublikasining noqulay sharoitli turli hududlarida bosh miya insul`tining etiologik sabablari va xavf omillarini erta aniqlash, ularning og‘irlik darajasini baholash va individual bartaraf etish choralarini tanlash 1 nafar bemor hisobiga byudjet mablag‘larini 11,52 barobar iqtisod qilish imkonini bergan. 
to‘rtinchi ilmiy yangilik: Qoraqalpog‘iston respublikasining ekologik noqulay xududlarida bosh miya insul`tlarining geografik hududlarda xavf omillarni kamaytirishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlar bo‘yicha takliflar “Ekologik noqulay sharoitli xududlarda insul`t etiologik sabablari va xavf omillarini baholash usuli” nomli uslubiy tavsiyanomaga kiritilgan (Toshkent davlat tibbiyot universiteti muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2025 yil 27 oktyabrdagi 10-25/728-t-son ma’lumotnomasi). Olingan ma’lumotlar U. Xalmuratov nomidagi respublika ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi va Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazida amaliyotga tatbiq etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 3 fevral` 2026 yildagi №02/13 xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: taklif etilgan ekologik noqulay sharoitli hududlarda insul`tning etiologik sabablari va xavf omillarini baholash usuli bosh miya insul`tlarini dinamikada kuzatish, asoratlarning ijtimoiy va iqtisodiy yukini kamaytirishda yuqori tibbiy samara berishi ko‘rsatilgan. Iqtisodiy samaradorligi: ekologik noqulay sharoitli hududlarda insul`tning etiologik sabablari va xavf omillarini baholash har bir bemor uchun byudjet mablag‘larini 1300000 so‘mga tejaydi. Xulosa: erishilgan natijalar Qoraqalpog‘iston Respublikasining ekologik noqulay sharoitli hududlarida insul`tning og‘ir asoratlari, o‘lim va nogironlik ko‘rsatkichlarini kamaytirishga, bemorlarning o‘rtacha umr davomiyligini oshirishga hamda moddiy xarajatlar miqdorining 34,8% ga kamayishiga olib kelgan.