Oripova Mexriniso Raxmonovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Bachadon bo‘yni saratonini davolash va bashoratlashda molekulyar-genetik markerlarning ahamiyati» 14.00.14 – Onkologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.3.DSc/Tib1133.
Ilmiy rahbar: Yusupbekov Abrorjon Axmedjanovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy amaliy tibbiyot markazi, DSc.06/2025.27.12.Tib.15.01.
Rasmiy opponentlar: Dinesh Pendxarkar, tibbiyot fanlari doktori, professor (Hindiston); Boboev Qodirjon To‘xtaboevich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Mamasalieva Yashnar Salievna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: kasallikning klinik-morfologik hamda molekulyar-genetik markerlarini kompleks baholash asosida bachadon bo‘yni saratonini tashxislash, klinik kechishini prognoz qilish va davolashni shaxsiylashtirishni takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
bachadon bo‘yni saratonining klinik kechishi FIGO bosqichi, stromal invaziya chuqurligi, limfovaskulyar invaziya va o‘smaning differensiatsiya darajasini o‘z ichiga olgan klinik-morfologik omillar majmuasi bilan belgilanishi, reproduktiv yoshdagi ayollarda kasallikning mahalliy tarqalgan shakllari yuqori ulushda uchrashi kech tashxis qo‘yish muammosi saqlanib qolayotganligi hamda erta aniqlash algoritmlarini takomillashtirish zarurligi isbotlangan;
bachadon bo‘yni saratonida miniinvaziv xirurgik texnologiyalarni qo‘llash operatsiyadan keyingi travmatizatsiya darajasini kamaytirishi, asoratlar chastotasini pasaytirishi va operatsiyadan keyingi reabilitatsiya muddatlarini qisqartirishi hisobiga kompleks davolash samaradorligini hamda bemorlarning residivsiz yashovchanlik ko‘rsatkichlarini oshirishi asoslangan;
VEGFA, SOD2, TGFB1 va EDN1 genlarining noqulay allel variantlari tashuvchiligi angiogenez, oksidativ stress va sitokin regulyasiyasi jarayonlarining buzilishi natijasida o‘smaning biologik agressiv fenotipi shakllanishi hamda bachadon bo‘yni saratoni erta residivi xavfining ortishi bilan bog‘liq ekanligi isbotlangan;
Ki67, VEGFR va CD34 immunogistokimyoviy markerlarining sinxron koekspressiyasi, shuningdek DAPK1 genining gipermetillanishi va PD-L1-pozitiv status o‘smaning immunosupressiv mikroatrofi shakllanishini aks ettirishi hamda bachadon bo‘yni saratonining noqulay klinik kechishi va yuqori progressiya xavfi bilan assotsiatsiyalanishi aniqlangan;
molekulyar-genetik, epigenetik, immunologik va klinik-morfologik progressiya omillarini o‘z ichiga olgan IRR indeksi asosida bachadon bo‘yni saratoni erta residivini prognoz qilishning integral molekulyar-genetik modeli ishlab chiqilib, u bemorlarni xavf guruhlari bo‘yicha ob’ektiv stratifikatsiya qilish va davolash taktikasini shaxsiylashtirish imkonini berishi asoslangan.
IV.Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Bachadon bo‘yni saratonini davolash va bashoratlashda molekulyar-genetik markerlarning ahamiyatini o‘rganish bo‘yicha olib borilgan tadqiqot natijalari asosida:
birinchi ilmiy yangilik: bachadon bo‘yni saratonining klinik kechishi FIGO bosqichi, stromal invaziya chuqurligi, limfovaskulyar invaziya va o‘smaning differensiatsiya darajasini o‘z ichiga olgan klinik-morfologik omillar majmuasi bilan belgilanishi, reproduktiv yoshdagi ayollarda kasallikning mahalliy tarqalgan shakllari yuqori ulushda uchrashi kech tashxis qo‘yish muammosi saqlanib qolayotganligi hamda erta aniqlash algoritmlarini takomillashtirish zarurligi isbotlanganligi bo‘yicha olingan natijalar Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Ekspert kengashining 2025 yil 29 martdagi №4-sonli qarori bilan tasdiqlangan «Bachadon bo‘yni saratoni klinik kechishi va davolash natijalarini prognoz qilishning immunogistokimyoviy prediktorlari» hamda ushbu markaz Ekspert kengashining 2025 yil 26 iyuldagi №8-sonli qarori bilan tasdiqlangan «RIOvaR IATM Samarqand filiali ma’lumotlari asosida bachadon bo‘yni saratonini davolash natijalarining meta-tahlili» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga kiritilgan. Mazkur yondashuv Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №22-sonli, Surxondaryo filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №18-T-sonli, Qashqadaryo filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №94-sonli hamda Jizzax filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №416-sonli buyruqlar asosida klinik amaliyotga joriy etilgan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2026 yil 12 yanvardagi №01/32-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: bachadon bo‘yni saratonini kompleks klinik-morfologik baholash algoritmini amaliyotga joriy etish bemorlarni xavf guruhlari bo‘yicha o‘z vaqtida stratifikatsiya qilish, erta tashxislash samaradorligini oshirish va maxsuslashtirilgan onkoginekologik yordam sifatini yaxshilash imkonini berdi. Iqtisodiy samaradorligi: bachadon bo‘yni saratoni bilan kasallangan bemorlarni klinik-morfologik stratifikatsiya qilishning takomillashtirilgan algoritmini qo‘llash asossiz diagnostik va davolash tadbirlari hajmini kamaytirish hisobiga bemorlarning statsionarda davolanish muddatini o‘rtacha 2,1 koyka-kunga qisqartirish va bir bemor uchun 1184600 so‘m miqdorida byudjet mablag‘larini tejash imkonini berdi. Xulosa: bachadon bo‘yni saratoni klinik kechishini kompleks klinik-morfologik baholash algoritmini klinik amaliyotga joriy etish kasallikning progressiyalanuvchi shakllarini erta aniqlash samaradorligini oshirish, davolash-diagnostika taktikasini optimallashtirish va maxsuslashtirilgan tibbiy yordam sifatini yaxshilashga xizmat qildi, bu esa gospitalizatsiya muddatini o‘rtacha 2,1 koyka-kunga qisqartirish va bir bemor hisobiga 1184600 so‘m iqtisodiy samaraga erishish imkonini berib, ishlab chiqilgan yondashuvning yuqori ijtimoiy va iqtisodiy samaradorligini tasdiqladi.
ikkinchi ilmiy yangilik: bachadon bo‘yni saratonida miniinvaziv xirurgik texnologiyalarni qo‘llash operatsiyadan keyingi travmatizatsiya darajasini kamaytirishi, asoratlar chastotasini pasaytirishi va operatsiyadan keyingi reabilitatsiya muddatlarini qisqartirishi hisobiga kompleks davolash samaradorligini hamda bemorlarning residivsiz yashovchanlik ko‘rsatkichlarini oshirishi asoslanganligi bo‘yicha olingan natijalar Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Ekspert kengashining 2025 yil 29 martdagi №4-sonli qarori bilan tasdiqlangan «Bachadon bo‘yni saratoni klinik kechishi va davolash natijalarini prognoz qilishning immunogistokimyoviy prediktorlari» hamda ushbu markaz Ekspert kengashining 2025 yil 26 iyuldagi №8-sonli qarori bilan tasdiqlangan «RIOvaR IATM Samarqand filiali ma’lumotlari asosida bachadon bo‘yni saratonini davolash natijalarining meta-tahlili» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga kiritilgan. Mazkur yondashuv Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №22-sonli, Surxondaryo filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №18-T-sonli, Qashqadaryo filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №94-sonli hamda Jizzax filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №416-sonli buyruqlar asosida klinik amaliyotga joriy etilgan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2026 yil 12 yanvardagi №01/32-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: bachadon bo‘yni saratonida miniinvaziv xirurgik texnologiyalarni amaliyotga joriy etish operatsiyadan keyingi asoratlar chastotasini kamaytirish, reabilitatsiya jarayonlarini tezlashtirish va bemorlar hayot sifatini yaxshilash imkonini berdi. Iqtisodiy samaradorligi: laparoskopik xirurgik davolash usullarini qo‘llash operatsiyadan keyingi medikamentoz terapiya hajmini kamaytirish va asoratlar chastotasini pasaytirish hisobiga bemorlarning statsionarda davolanish muddatini o‘rtacha 3,4 koyka-kunga qisqartirish hamda bir bemor hisobiga 1 936 400 so‘m miqdorida byudjet mablag‘larini tejash imkonini berdi. Xulosa: bachadon bo‘yni saratonida miniinvaziv xirurgik texnologiyalarni klinik amaliyotga joriy etish operatsiyadan keyingi travmatizatsiya darajasini kamaytirish va kompleks davolash natijalarini yaxshilashga xizmat qildi, bu esa gospitalizatsiya muddatini o‘rtacha 3,4 koyka-kunga qisqartirish va bir bemor hisobiga 1936400 so‘m iqtisodiy samaraga erishish imkonini berib, ishlab chiqilgan yondashuvning yuqori ijtimoiy va iqtisodiy samaradorligini tasdiqladi.
uchinchi ilmiy yangilik: VEGFA, SOD2, TGFB1 va EDN1 genlarining noqulay allel variantlari tashuvchiligi angiogenez, oksidativ stress va sitokin regulyasiyasi jarayonlarining buzilishi natijasida o‘smaning biologik agressiv fenotipi shakllanishi hamda bachadon bo‘yni saratoni erta residivi xavfining ortishi bilan bog‘liq ekanligi isbotlanganligi bo‘yicha olingan natijalar Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Ekspert kengashining 2025 yil 29 martdagi №4-sonli qarori bilan tasdiqlangan «Bachadon bo‘yni saratoni klinik kechishi va davolash natijalarini prognoz qilishning immunogistokimyoviy prediktorlari» hamda ushbu markaz Ekspert kengashining 2025 yil 26 iyuldagi №8-sonli qarori bilan tasdiqlangan «RIOvaR IATM Samarqand filiali ma’lumotlari asosida bachadon bo‘yni saratonini davolash natijalarining meta-tahlili» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga kiritilgan; olingan natijalar asosida O‘zbekiston Respublikasining №IAP 8148-sonli «EDN1, VEGFA va GSTP1 genlari polimorfizmlarini tahlil qilish asosida bachadon bo‘yni saratoni erta residivlarini davolash va umumiy yashovchanlikni prognoz qilish usuli» ixtiro patenti ishlab chiqilgan va ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Mazkur yondashuv Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №22-sonli, Surxondaryo filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №18-T-sonli, Qashqadaryo filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №94-sonli hamda Jizzax filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №416-sonli buyruqlar asosida klinik amaliyotga joriy etilgan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2026 yil 12 yanvardagi №01/32-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: bachadon bo‘yni saratoni erta residivini molekulyar-genetik prognoz qilish usulini amaliyotga joriy etish yuqori xavf guruhiga kiruvchi bemorlarni o‘z vaqtida aniqlash, davolash taktikasini individuallashtirish va dinamik kuzatuv samaradorligini oshirish imkonini berdi. Iqtisodiy samaradorligi: bachadon bo‘yni saratoni erta residivini molekulyar-genetik prognoz qilish usulini qo‘llash residivlarning oldini olish, takroriy davolash tadbirlari hajmini kamaytirish va kompleks davolashni optimallashtirish hisobiga bemorlarning statsionarda davolanish muddatini o‘rtacha 2,8 koyka-kunga qisqartirish hamda bir bemor hisobiga 2980000 so‘m miqdorida byudjet mablag‘larini tejash imkonini berdi. Xulosa: VEGFA, SOD2, TGFB1 va EDN1 genlari polimorfizmlarini tahlil qilish asosida bachadon bo‘yni saratoni erta residivini molekulyar-genetik prognoz qilish usulini klinik amaliyotga joriy etish bemorlarni xavf guruhlari bo‘yicha o‘z vaqtida stratifikatsiya qilish va davolash taktikasini shaxsiylashtirishga xizmat qildi, bu esa gospitalizatsiya muddatini o‘rtacha 2,8 koyka-kunga qisqartirish va bir bemor hisobiga 2980000 so‘m iqtisodiy samaraga erishish imkonini berib, ishlab chiqilgan yondashuvning yuqori ijtimoiy va iqtisodiy samaradorligini tasdiqladi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: Ki67, VEGFR va CD34 immunogistokimyoviy markerlarining sinxron koekspressiyasi, shuningdek DAPK1 genining gipermetillanishi va PD-L1-pozitiv status o‘smaning immunosupressiv mikroatrofi shakllanishini aks ettirishi hamda bachadon bo‘yni saratonining noqulay klinik kechishi va yuqori progressiya xavfi bilan assotsiatsiyalanishi aniqlanganligi bo‘yicha olingan natijalar Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Ekspert kengashining 2025 yil 29 martdagi №4-sonli qarori bilan tasdiqlangan «Bachadon bo‘yni saratoni klinik kechishi va davolash natijalarini prognoz qilishning immunogistokimyoviy prediktorlari» hamda ushbu markaz Ekspert kengashining 2025 yil 26 iyuldagi №8-sonli qarori bilan tasdiqlangan «RIOvaR IATM Samarqand filiali ma’lumotlari asosida bachadon bo‘yni saratonini davolash natijalarining meta-tahlili» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga kiritilgan. Mazkur yondashuv Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №22-sonli, Surxondaryo filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №18-T-sonli, Qashqadaryo filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №94-sonli hamda Jizzax filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №416-sonli buyruqlar asosida klinik amaliyotga joriy etilgan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2026 yil 12 yanvardagi №01/32-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: o‘smaning biologik potensialini kompleks immunogistokimyoviy va molekulyar-genetik baholashni amaliyotga joriy etish bachadon bo‘yni saratoni klinik kechishini aniqroq prognoz qilish, yuqori xavf guruhiga kiruvchi bemorlarni o‘z vaqtida aniqlash va shaxsiylashtirilgan davolash samaradorligini oshirish imkonini berdi. Iqtisodiy samaradorligi: bachadon bo‘yni saratoni progressiyasi xavfini immunogistokimyoviy va molekulyar-genetik baholash usulini qo‘llash davolash-diagnostika taktikasini optimallashtirish va kasallik progressiyasi chastotasini kamaytirish hisobiga bemorlarning statsionarda davolanish muddatini o‘rtacha 2,4 koyka-kunga qisqartirish hamda bir bemor hisobiga 2214800 so‘m miqdorida byudjet mablag‘larini tejash imkonini berdi. Xulosa: Ki67, VEGFR, CD34 immunogistokimyoviy markerlari, DAPK1 genining gipermetillanishi va PD-L1-statusini kompleks baholash usulini klinik amaliyotga joriy etish bachadon bo‘yni saratoni klinik kechishini prognoz qilish aniqligini oshirish va davolash taktikasini shaxsiylashtirishga xizmat qildi, bu esa gospitalizatsiya muddatini o‘rtacha 2,4 koyka-kunga qisqartirish va bir bemor hisobiga 2214800 so‘m iqtisodiy samaraga erishish imkonini berib, ishlab chiqilgan yondashuvning yuqori ijtimoiy va iqtisodiy samaradorligini tasdiqladi.
beshinchi ilmiy yangilik: molekulyar-genetik, epigenetik, immunologik va klinik-morfologik progressiya omillarini o‘z ichiga olgan IRR indeksi asosida bachadon bo‘yni saratoni erta residivini prognoz qilishning integral molekulyar-genetik modeli ishlab chiqilib, u bemorlarni xavf guruhlari bo‘yicha ob’ektiv stratifikatsiya qilish va davolash taktikasini shaxsiylashtirish imkonini berishi asoslanganligi bo‘yicha olingan natijalar Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Ekspert kengashining 2025 yil 29 martdagi №4-sonli qarori bilan tasdiqlangan «Bachadon bo‘yni saratoni klinik kechishi va davolash natijalarini prognoz qilishning immunogistokimyoviy prediktorlari» hamda ushbu markaz Ekspert kengashining 2025 yil 26 iyuldagi №8-sonli qarori bilan tasdiqlangan «RIOvaR IATM Samarqand filiali ma’lumotlari asosida bachadon bo‘yni saratonini davolash natijalarining meta-tahlili» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga kiritilgan; olingan natijalar asosida O‘zbekiston Respublikasining №IAP 8149-sonli «Bachadon bo‘yni saratoni natijasini prognoz qilish va shaxsiylashtirilgan davolash usuli» ixtiro patenti ishlab chiqilgan va ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Mazkur yondashuv Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №22-sonli, Surxondaryo filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №18-T-sonli, Qashqadaryo filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №94-sonli hamda Jizzax filialida 2025 yil 22 sentyabrdagi №416-sonli buyruqlar asosida klinik amaliyotga joriy etilgan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2026 yil 12 yanvardagi №01/32-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: bachadon bo‘yni saratoni erta residivini prognoz qilishning integral molekulyar-genetik modelini amaliyotga joriy etish bemorlarni xavf guruhlari bo‘yicha aniq stratifikatsiya qilish, davolash taktikasini shaxsiylashtirish va dinamik kuzatuv samaradorligini oshirish imkonini berdi. Iqtisodiy samaradorligi: bachadon bo‘yni saratoni erta residivi xavfini baholashning integral modelini qo‘llash kompleks davolash hajmini optimallashtirish, residivlarning oldini olish va takroriy gospitalizatsiyalarga ehtiyojni kamaytirish hisobiga bemorlarning statsionarda davolanish muddatini o‘rtacha 3,7 koyka-kunga qisqartirish hamda bir bemor hisobiga 3486500 so‘m miqdorida byudjet mablag‘larini tejash imkonini berdi. Xulosa: IRR indeksi asosida bachadon bo‘yni saratoni erta residivini prognoz qilishning integral molekulyar-genetik modelini klinik amaliyotga joriy etish bemorlarni xavf guruhlari bo‘yicha stratifikatsiya qilish aniqligini oshirish va davolash taktikasini shaxsiylashtirishga xizmat qildi, bu esa gospitalizatsiya muddatini o‘rtacha 3,7 koyka-kunga qisqartirish va bir bemor hisobiga 3486500 so‘m iqtisodiy samaraga erishish imkonini berib, ishlab chiqilgan yondashuvning yuqori ijtimoiy va iqtisodiy samaradorligini tasdiqladi.
