Чартаков Акрамжон Кахрамоновичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Углевод алмашинуви бузилишида сурункали буйрак касаллиги: тарқалиши, хавф омиллар, эрта ташхислаш имкониятлари” 14.00.03 – Эндокринология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.3.PhD/Tib4843.
Илмий раҳбар: Юсупова Шахноза Кадиржановна, тиббиёт фанлари  доктори, профессор.
Диссертация бажарган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.03.
Расмий оппонентлар: Холикова Адлия Амонуллаевна, тиббиёт фанлари доктори; Носирова Хуршида Кудратуллаевна, тиббиёт фанлари доктори, доцент. 
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: углевод алмашинуви бузилган беморларда сурункали буйрак касаллиги ривожланишининг хавф омилларини ўрганиш ва  эрта ташхислашда цистатин C нинг диагностик ва прогностик аҳамиятини баҳолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
гипергликемия, гиперурикемия, дислипидемия ва инсулинорезистентлик предиабет ва қандли диабет 2-тури янги аниқланган шахсларда буйрак эрта шикастланишининг минтақавий триггер омиллари сифатида исботланган;
углевод алмашинуви бузилган беморларда буйрак шикастланишининг эрта маркери сифатида албумин/креатинин нисбати қийматининг сезиларли даражада ошиши кўрсатилган  ва бу сурункали буйрак касаллигини клиникагача бўлган босқичда ташхислаш аниқланган;
цистатин C нинг диагностик ва прогностик аҳамияти буйрак функциясининг анъанавий маркери - креатининга нисбатан 1,1 баравар юқори эканлиги исботланган, шунингдек, унинг коптокчалар фильтрацияси тезлиги ва албумин/креатинин нисбати билан тескари корреляцияси аниқланган;
углевод алмашинуви бузилган беморларда сурункали буйрак касаллигини эрта ташхислаш алгоритми такомиллаштирилган ва илмий асосланган бўлиб, бу касаллик ривожланиш хавфи юқори бўлган шахсларда донозологик ташхис қўйиш имконияти исботлаган
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Углевод алмашинуви бузилишда сурункали буйрак касаллиги: тарқалиши, хавф омиллар, эрта ташхислаш имкониятлари бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида: (Ўзбекистон Республикаси ССВ ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 16.02.2026й. 03/48-сон хулосаси):
биринчи илмий янгилик: гипергликемия, гиперурикемия, дислипидемия ва инсулинорезистентлик предиабет ва қандли диабет 2-тури янги аниқланган шахсларда буйрак эрта шикастланишининг минтақавий триггер омиллари сифатида исботланган. Амалиётга жорий қилиниши: Академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Фарғона филиалининг (27.09.2025 й № 114-сон) ва академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Наманган филиалининг (31.10.2025 йи № 163-сон) буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: ушбу илмий янглик предиабет ва янги аниқланган 2-тур қандли диабет билан оғриган беморларда буйракларнинг эрта шикастланишининг триггер омиллари сифатида гипергликемия, гиперурикемия, дислипидемия ва инсулинрезистентликни аниқлаш клиникадан олдинги босқичда сурункали буйрак касаллиги учун юқори хавф гуруҳларини шакллантириш имконини беради. Бу патогенетик асосланган терапияни ўз вақтида тайинлашни, нефропатия ривожланишининг олдини олишни ва терминал сурункали буйрак касаллиги ривожланиш частотасини камайтиришни таъминлайди, бу эса беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилайди ва ногиронлик ва ўлим кўрсатгичини камайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: углевод алмашинуви бузилиши билан оғриган беморларда сурункали буйрак касаллиги ривожланиш хавфини эрта ташхислаш гемодиализ ёки буйрак трансплантацияси харажатларини тежашга ёрдам беради. Шундай қилиб, агар 2-тур қандли диабет ва терминал сурункали буйрак касаллиги билан оғриган бир беморда гемодиализнинг бир сеанси нархи 300 дан 500 минг сўмгача бўлса, бир йил давомида даволаниш беморга 14 миллион 400 минг сўмдан 48 миллион сўмгача тушади. Сурункали буйрак касаллиги 1-3 даражаси ва 2-тур қандли диабет билан оғриган битта беморни консерватив даволаш нархи ойига 500 минг сўмдан 1 млн сўмгача, йилига ўртача 6 млн сўмдан 12 млн сўмгача. Шундай қилиб, бир беморда йилига 2 дан 36 млн сўмгача маблағ тежалади. 
иккинчи илмий янгилик: углевод алмашинуви бузилган беморларда буйрак шикастланишининг эрта маркери сифатида албумин/креатинин нисбати қийматининг сезиларли даражада ошиши кўрсатилган (р<0,001) ва бу Сурункали буйрак касаллигини клиникагача бўлган босқичда ташхислаш имконини берган. Амалиётга жорий қилиниши: Академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Фарғона филиалининг (27.09.2025 й № 114-сон) ва академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Наманган филиалининг 31.10.2025 йи № 163-сон) буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: углевод алмашинуви бузилишларида буйрак зарарланишининг эрта маркери сифатида албумин/креатинин нисбатининг диагностик аҳамиятини аниқлаш Сурункали буйрак касаллигини клиник олди босқичида аниқлаш имконини беради. Бу даволашни ўз вақтида бошлашга ва оғир микротомир асоратлари, ривожланиш хавфини камайтиришга ёрдам беради, шу билан беморларнинг узоқ муддатли прогнозини яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: 2-тур қандли диабет билан оғриган беморларда Сурункали буйрак касаллиги хавф омилларини ҳисобга олиш ва тегишли дори-дармон терапиясини ўз вақтида амалга ошириш бошқа қон томир асоратлари диабетик ретинопатия, диабетик полинейропатия ривожланиш хавфини камайтиради. Шундай қилиб, агар Сурункали буйрак касаллиги ва 2-тур қандли диабет билан оғриган беморларнинг шифохонадаги ўринларининг ўртача кунлик нархи ўртача 900 минг сўмни ташкил этса, бошқа қон томир асоратлари мавжуд бўлганда - у 1 миллион 800 минг сўмни ташкил этади, бу 2 баравар қиммат. Шундай қилиб, клиникада ўртача 10 кун давомида даволанган 1 бемор учун 9 миллион сўмгача маблағ тежалди. 
учинчи илмий янгилик: цистатин C нинг диагностик ва прогностик аҳамияти буйрак функциясининг анъанавий маркери - креатининга нисбатан 1,1 баравар юқори эканлиги исботланган, шунингдек, унинг коптокча филтирация тезлиги ва албумин/креатинин нисбати билан тескари корреляцияси аниқланган. Амалиётга жорий қилиниши: Академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Фарғона филиалининг (27.09.2025 й № 114-сон) ва академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги Республика ихтисослаштирилган ендокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Наманган филиалининг (31.10.2025 й № 163-сон) буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: креатинга нисбатан цистатин C нинг юқори диагностик ва прогностик аҳамияти исботланганлиги углевод алмашинуви бузилган беморларда буйрак фаолиятини баҳолаш аниқлигини ошириш имконини беради. Бу коптокчалар филтрацияси тезлиги пасайишини эрта аниқлаш ва ўз вақтида тиббий аралашувни таъминлайди, бу эса Сурункали буйрак касаллиги ривожланиши хавфини камайтиради ва клиник натижаларни яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: Сурункали буйрак касаллигини ўз вақтида ташхислаш ва патогенетик асосланган даволаш меъёрий биокимёвий кўрсаткичлар билан амбулатор  кузатувда ҳар бир бемор учун 4,0 млн сўмдан 10 млн сўмгача тежаш имконини берди. 
тўртинчи илмий янгилик: углевод алмашинуви бузилган беморларда сурункали буйрак касаллигини эрта ташхислаш алгоритми такомиллаштирилган ва илмий асосланган бўлиб, бу касаллик ривожланиш хавфи юқори бўлган шахсларда донозологик ташхис қўйиш имконини асослаган. Амалиётга жорий қилиниши: Академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Фарғона филиалининг (27.09.2025 й № 114-сон) ва академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Наманган филиалининг (31.10.2025 й № 163-сон) буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: Углевод алмашинуви бузилишлари бўлган беморларда Сурункали буйрак касаллигини эрта ташхислашнинг такомиллаштирилган алгоритми хавф гуруҳига кирувчи беморларни нозологиягача ташхис қўйиш ва шахсий мониторингни таъминлайди. Бу популяцияда профилактика чора-тадбирлари самарадорлигини ошириб, Сурункали буйрак касаллиги билан касалланиш даражасини пасайтиришга ва унинг ривожланишини секинлаштиришга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: Иқтисодий самара фақат битта таҳлил - цистатин C ни баҳолаш орқали эришилиши мумкин бўлиб, бу беморга ўртача 300 минг сўмга тушади. Шундай қилиб, предиабетли сурункали буйрак касаллиги билан оғриган беморлар учун ўртача ҳисобда цистатин C ни ҳар чоракда баҳолаш имконияти яратилади, бунинг учун йилига 1 миллион 200 минг сўмдан ошмаган маблағ талаб этилади. Бемор тўғри даволанса, фақат ушбу маркернинг баҳоланиши ҳисобига, бир бемор учун харажатларни тежаш 5-7 миллион сўмга етиши мумкин.

 

 

Yangiliklarga obuna bo‘lish