Sodiqova Shodiyaxon Solijonovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i): “Gal kislotasi hosilalarining kalamush aorta silliq muskul qisqarish faolligiga vazorelaksant ta’sir mexanizmini tavsiflash”, 03.00.08 - Odam va hayvonlar fiziologiyasi (biologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro’yxatga olingan raqam: B2025.2.PhD/B1490.
Ilmiy rahbar: Zaynabiddinov Anvar Erkinjonovich, biologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Andijon davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Namangan davlat universiteti, PhD.03/2025.27.12.B.22.05.
Rasmiy opponentlar: Pozilov Ma’murjon Komiljonovich, biologiya fanlari doktori, professor; Jumaev Inoyat Zulfiqorovich, biologiya fanlari doktori, katta ilmiy xodim.
Yetakchi tashkilot: Samarqand davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: A-41, A-42 va A-53 gal kislotasi hosilalarining aorta qon tomiri silliq mushak hujayralarida Ca²⁺ gomeostazini ta’minlovchi asosiy ion kanallari va transport tizimlariga molekulyar darajadagi ta’sir mexanizmlarini aniqlash, ularning vazorelaksant hamda antigipertenziv samaradorligini in silico, in vitro va in vivo eksperimental modellar asosida kompleks baholash hamda yurak-qon tomir tizimi regulyasiyasidagi farmakodinamik potensialini ilmiy asoslashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor, A-41, A-42 va A-53 gal kislotasi hosilalarining Ca²⁺ gomeostazini ta’minlovchi asosiy ion kanallari va transport tizimlari (L-tip va R-tip Ca²⁺ kanallari, NCX, SERCA va RyR2) bilan o‘zaro ta’siri kompleks molekulyar docking usulida o‘rganildi hamda ko‘p nishonli modulyator ekanligi ilmiy asoslangan;
Gal kislotasi hosilalarining ion kanallari aktiv markazlari bilan bog‘lanishida muhim rol o‘ynovchi aminokislota qoldiqlari aniqlanib, ushbu birikmalarning Ca²⁺ bog‘liq signal mexanizmlariga molekulyar darajadagi ta’sir modeli tavsiflangan;
A-41, A-42 va A-53 gal kislotasi hosilalarining kalamush aortasi silliq mushak preparatida KCl va fenilefrin bilan chaqirilgan qisqarishlarga aniq dozaga bog‘liq vazorelaksant ta’sir ko‘rsatishi eksperimental ravishda isbotlangan va IC₅₀ ko‘rsatkichlari aniqlangan;
A-41, A-42 va A-53 gal kislotasi hosilalarining vazorelaksant ta’siri asosan L-tip Ca²⁺ kanallarini bloklashi hamda reseptorga bog‘liq Ca²⁺ signal mexanizmi jarayonida ishtirok etishi eksperimental jihatdan isbotlangan;
A-41, A-42 va A-53 gal kislotasi hosilalarining eksperimental hayvonlar modelida arterial qon bosimini pasaytiruvchi xususiyatlari va samarali antigipertenziv dozalari aniqlangan;
Gal kislotasi hosilalarining adrenalin-induksiyalangan gipertoniya modelida antigipertenziv samaradorligi eksperimental jihatdan A-41 va A-42 hosilalari istiqbolli antigipertenziv birikmalar ekanligi asoslangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. A-41, A-42 va A-53 gal kislotasi hosilalarining vazorelaksant ta’sir mexanizmlari va ularning tahlili asosida farmakologik preparatlar ishlab chiqish istiqbollari bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
Gal kislotasi hosilalarining kalamush aorta silliq muskul qisqarish faolligiga vazorelaksant ta’sir mexanizmini tavsiflash bo‘yicha olingan natijalardan O‘zMU huzuridagi Biofizika va biokimyo institutining F-OT-2021-154 raqamli “Yurak va silliq muskul hujayralari Ca2+-gomeostazini o‘simlik biologik faol birikmalari bilan modulyasiya qilish mexanizmlari” mavzusidagi loyiha doirasida silliq muskullarda Ca2+L-kanallari bilan moddalarning bog‘lanish energetikasini o‘rganishda foydalanilgan (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2025 yil 14 noyabrdagi 02/17-2025-186-son ma’lumotnomasi). Natijada, loyihani bajarishda Ca2+L-kanallari bloklanishida muhim rol o‘ynaydigan aminokislotalarni (LEU F:269, SER F:265, ASP:598, ARG A:593, PHE A:587, TYR A:585) aniqlash, ligandlar bilan o‘zaro ta’siri, Ca2+L-kanallari modulyasiyasi, bloklanish mexanizmlarini tavsiflash imkonini bergan;
in vivo tajribalarda gal kislotasi hosilalarining arterial qon bosimiga ta’sir xususiyatlari Xitoy fanlar akademiyasi Xinjiang fizika-kimyo texnika institutida bajarilgan 2022VBA0051 raqamli “The International Science and Technology Center, the Central Asian Center for Drug Research and Development, the Chinese Academy of Sciences, and the Presidential International Fellowship Initiative” mavzusidagi ilmiy loyihasida tekshirilgan gal kislotasi hosilalari sezilarli darajada qon bosimini pasaytiruvchi va qon tomirlarni bo‘shashtiruvchi (vazorelaksant) vosita sifatida foydalanilgan (Xinjiang Technical Institute of Physics and Chemistry, Chinese Academy of Sciences institutining 2026-yil 15-yanvardagi №181/830011-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, gal kislotasi hosilalari sarkoplazmatik retikulum riyanodin reseptorlari (RyR2) faoliyatini regulyasiyalashi natijasida Ca²⁺ dinamikasi muvozanatini ta’minlash imkonini bergan.
