Matjanov Ilxam Adilbaevichning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Jinoyat ishini yuritishda OAV xabar va ma’lumotlaridan foydalanishning prosessual tartibini takomillashtirish” mavzusidagi 12.00.09 – Jinoyat protsessi. Kriminalistika, tezkor-qidiruv huquqi va sud ekspertizasi.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.1.DSc/Yu245
Ilmiy rahbar: Najimov Miratdiyin Shamshetdinovich, yuridik fanlar doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Qoraqalpoq davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Toshkent davlat yuridik universiteti, DSc.07/2025.27.12.Yu.01.04.
Rasmiy opponentlar: Tuxtasheva Umida Abdilovna, yuridik fanlar doktori, professor; Murodov Baxtiyorjon Baxodirovich, yuridik fanlar doktori, professor; Mo‘minov Bexzod Abduvaxobovich, yuridik fanlar doktori, dotsent
Yetakchi tashkilot: O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi jinoyat protsessida OAV xabar va ma’lumotlaridan tergov va sud jarayonida foydalanishning protsessual tartibini tadqiq qilish, amaldagi qonunchilikdagi mavjud muammo va kamchiliklarni aniqlash hamda uni takomillashtirish yuzasidan ilmiy-nazariy xulosalar, qonunchilikka takliflar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
jinoyat ishini yuritishda OAV xabar va ma’lumotlariga oid atamalarning jinoyat-protsessual qonunchilikda mavjud emasligi va ushbu atamalarga oid tushunchalarni ishlab chiqish zaruriyati sababli, “ommaviy axborot vositalari materiallari” atamasiga ta’rif ishlab chiqilgan;
jinoyat ishlarini sud muhokamasida ko‘rish davomida yoʻl qo‘yilgan protsessual kamchiliklarni bartaraf etishga hamda jamiyatda sud tizimiga nisbatan ishonchni ta’minlash zaruriyati sababli, ommaviy axborot vositalarining xabarlari O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Jinoyat ishlari bo‘yicha sudlov hayʼatining taftish tartibida chiqarilgan qarorlarining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini tekshirishga asos bo‘lishi lozimligi asoslantirilgan;
jinoyat ishlaridagi protsessual kamchiliklarni tuzatish va jamiyatning sud tizimiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash zaruriyati sababli, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining raisi tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining Rayosatiga taftish tartibida protest bildirish uchun ommaviy axborot vositalarining xabarlari ham sabab bo‘lishi lozimligi asoslantirilgan;
ommaviy axborot vositalarining xabar va ma’lumotlarining sud tizimi adolatini ta’minlashdagi rolini yuksaltirish zaruriyati sababli, jinoyat ishini taftish tartibida tekshirish uchun talab qilib olishga ommaviy axborot vositalarining xabarlari ham sabab bo‘lishi lozimligi (jinoyat ishini suddan talab qilib olishga oid Jinoyat-protsessual kodeksining eski tahrirdagi 503-moddasi qoidasini yangi tahrirdagi 5218-moddasiga tatbiq etish to‘g‘risida) asoslantirilgan;
yopiq tarzdagi ishlarni ko‘rishda protsessual tartibni mustahkamlashga zaruriyat mavjudligi sababli, ishni yopiq sud majlisida ko‘rish to‘g‘risida ajrim chiqarilganda yopiq sud majlisida ishtirok etayotgan shaxslar sud muhokamasi ma’lumotlarini hamda tafsilotlarini sudning ruxsatisiz oshkor qilmaslik to‘g‘risida ogohlantirilib, ulardan tilxat olinishi to‘g‘risida tartib asoslantirilgan;
yopiq tarzdagi ko‘riladigan ishlarda protsessual aniqliklarni ta’minlashga mavjudligi sababli, Jinoyat-protsessual kodeksining 19-moddasida nazarda tutilgan ishni yopiq sud majlisida ko‘rish uchun asoslar mavjud bo‘lganda sud ishni yopiq sud majlisida ko‘rish to‘g‘risida ajrim chiqarishi asoslantirilgan;
OAV ning jinoyat protsessi ishtirokchilarini himoya qilishni ta’minlashga vakolatli bo‘lgan organlarga bergan xabarlari shaxsga nisbatan ijtimoiy himoyani amalga oshirish uchun asos bo‘lishi lozimligiga oid zaruriyat mavjudligi sababli, OAV, tashkilotlar va mansabdor shaxslarning jinoyat protsessi ishtirokchilarini himoya qilishni ta’minlash to‘g‘risida qaror qabul qiluvchi organga bergan xabarlari ham himoya qilinuvchi shaxsga nisbatan ijtimoiy himoya qilish choralarini qo‘llash uchun asos bo‘lishi mumkinligi asoslantirilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Jinoyat ishlarini yuritishda OAV xabar va ma’lumotlaridan foydalanishning protsessual tartibi takomillashtirish bo‘yicha amalga oshirilgan tadqiqotlar natijasiga ko‘ra:
material – ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilingan maqola, sharh, jurnalistik surishtiruv, intervʼyu, reportaj, video-, audio-, foto- va boshqa mahsulotlar mazmunidagi ommaviy axborot vositalari materiallari atamasi tushunchasiga oid ishlab chiqqan taklifidan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 26-iyundagi 262-son Qarori bilan tasdiqlangan “Ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilingan eng yaxshi material” tanlovini tashkil etish va o‘tkazish to‘g‘risidagi Nizomning 4-bandini ishlab chiqishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 30-aprelidagi 09-09-31-sonli dalolatnomasi). Mazkur taklif OAV materiallariga oid qonuniy tushunchaning vujudga kelishiga imkon beradi;
ommaviy axborot vositalarining xabarlari O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Jinoyat ishlari bo‘yicha sudlov hayʼatining taftish tartibida chiqarilgan qarorlarining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini tekshirishga asos bo‘lishi lozimligi lozimligi haqidagi taklifidan O‘zbekiston Respublikasining 2023 yil 27 sentyabridagi “Sud qarorlarining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini tekshirish instituti takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-prosessual kodeksiga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi O‘RQ-869-son Qonuni 1-moddasi 21-bandi (O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-prosessual kodeksi 478-moddasi ikkinchi qismi 3-bandi beshinchi xatboshisiga kiritilgan o‘zgartirish) ni ishlab chiqishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi huzuridagi Parlament tadqiqotlari institutining 2026-yil 17-aprel 3dn-54-son dalolatnomasi/O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish masalalari qo‘mitasining 2026-yil 14-aprel 04/10-10-6-sonli dalolatnomasi). Mazkur taklif jinoyat ishlarini sud muhokamasida ko‘rish davomida yoʻl qo‘yilgan protsessual kamchiliklarni bartaraf etishga hamda jamiyatda sud tizimiga nisbatan ishonchni ta’minlash va yuksaltirishga xizmat qiladi;
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining raisi tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining Rayosatiga taftish tartibida protest bildirish uchun ommaviy axborot vositalarining xabarlari ham sabab bo‘lishi lozimligi haqidagi taklifidan O‘zbekiston Respublikasining 2023 yil 27 sentyabridagi “Sud qarorlarining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini tekshirish instituti takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-prosessual kodeksiga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi O‘RQ-869-son Qonuni 1-moddasi 21-bandi (O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-prosessual kodeksi 515-moddaning to‘rtinchi qismiga kiritilgan o‘zgartirish) ni ni ishlab chiqishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi huzuridagi Parlament tadqiqotlari institutining 2026-yil 17-aprel 3dn-54-son dalolatnomasi/O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish masalalari qo‘mitasining 2026-yil 14-aprel 04/10-10-6-sonli dalolatnomasi). Ushbu taklif ham jinoyat ishlaridagi protsessual kamchiliklarni tuzatish bilan birga, jamiyatning sud tizimiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlashga xizmat qiladi;
jinoyat ishini taftish tartibida tekshirish uchun talab qilib olishga ommaviy axborot vositalarining xabarlari ham sabab bo‘lishi lozimligi haqidagi taklifidan (jinoyat ishini suddan talab qilib olishga oid Jinoyat-protsessual kodeksining eski tahrirdagi 503-moddasi qoidasini yangi tahrirdagi 5218-moddasiga tatbiq etish haqida) O‘zbekiston Respublikasining 2023 yil 27 sentyabridagi “Sud qarorlarining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini tekshirish instituti takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-prosessual kodeksiga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi O‘RQ-869-son Qonuni 1-moddasi 21-bandi (O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-prosessual kodeksi 5218-moddaning ikkinchi qismini ishlab chiqish) ni shakllantirishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish masalalari qo‘mitasining 2026-yil 14-aprel 04/10-10-6-sonli dalolatnomasi). Mazkur taklif ommaviy axborot vositalarining xabar va ma’lumotlarining sud tizimi adolatini ta’minlashdagi rolini yuksaltirishga xizmat qiladi;
ishni yopiq sud majlisida ko‘rish to‘g‘risida ajrim chiqarilganda yopiq sud majlisida ishtirok etayotgan shaxslar sud muhokamasi ma’lumotlarini hamda tafsilotlarini sudning ruxsatisiz oshkor qilmaslik to‘g‘risida ogohlantirilib, ulardan tilxat olinishi to‘g‘risidagi taklifidan O‘zbekiston Respublikasining 2025 yil 26 sentyabridagi “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi O‘RQ-1084-son Qonuning 2-moddasi 8-bandi (O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi 4021-moddasini ishlab chiqish)ni shakllantirishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi huzuridagi Parlament tadqiqotlari institutining 2026-yil 17-aprel 3dn-54-son dalolatnomasi/O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish masalalari qo‘mitasining 2026-yil 14-aprel 04/10-10-6-sonli dalolatnomasi). Mazkur taklif yopiq tarzdagi ishlarni ko‘rishda protsessual tartibni mustahkamlashga xizmat qiladi;
Jinoyat-protsessual kodeksining 19-moddasida nazarda tutilgan ishni yopiq sud majlisida ko‘rish uchun asoslar mavjud bo‘lganda sud ishni yopiq sud majlisida ko‘rish to‘g‘risida ajrim chiqarishi haqidagi taklifidan O‘zbekiston Respublikasining 2025 yil 26 sentyabridagi “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi O‘RQ-1084-son Qonuning 2-moddasi 9-bandi (O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi 423-moddasini yangi mazmundagi to‘rtinchi qism bilan to‘ldirish)ni shakllantirishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi huzuridagi Parlament tadqiqotlari institutining 2026-yil 17-aprel 3dn-54-son dalolatnomasi/O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish masalalari qo‘mitasining 2026-yil 14-aprel 04/10-10-6-sonli dalolatnomasi). Mazkur taklif yopiq tarzdagi ko‘riladigan ishlarda protsessual aniqliklarni ta’minlashga xizmat qiladi;
ommaviy axborot vositalarining himoya qilishni ta’minlash to‘g‘risida qaror qabul qiluvchi organga bergan xabarlari ham himoya qilinuvchi shaxsga nisbatan ijtimoiy himoya qilish choralarini qo‘llash uchun asos bo‘lishi mumkinligi to‘g‘risidagi taklifidan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 21-fevraldagi 103-son Qarori bilan tasdiqlangan “Jabrlanuvchilarni, guvohlarni va jinoyat protsessining boshqa ishtirokchilarini ijtimoiy himoya qilishni ta’minlash tartibi to‘g‘risidagi Nizom”nining 9-bandini ishlab chiqishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 30-aprelidagi 09-09-31-sonli dalolatnomasi). Mazkur taklif jabrlanuvchilarni, guvohlarni va jinoyat protsessining boshqa ishtirokchilarini ijtimoiy himoyasini kengaytirishda OAV xabarlarining protsessual maqomi takomillashishiga xizmat qiladi.
