Аннакулов Бахытбай Қдырбаевичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Қорақалпоғистон Республикасининг шимолий ҳудудларида каналарнинг ривожланиш биоэкологияси ва уларга  қарши кураш чоралари”, 06.01.09 – Ўсимликларни ҳимоя қилиш (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.1.PhD/Qx919.
Илмий раҳбар: Торениязов Елмурат Шерниязович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қорақалпоғистон деҳқончилик илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий-тадқиқот институти, DSc.08/2025.27.12.Qх.01.01.
Расмий оппонентлар: Анорбаев Азимжан Раймқулович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор; Маматов Камал Шавқиевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат аграр университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Қорақалпоғистон агробиоценозида учрайдиган каналар турларини, биоэкологик ривожланиш хусусиятларини, зарар келтириш мезонини белгилаш, ўсимлик турлари ва ўсиб ривожланиш фазалари, абиотик ва биотик омилларнинг каналарнинг ривожланиш динамикасига ва зарар даражасига боғлиқ бўлган қарши кураш тадбирларини  ишлаб чиқишдaн иборaт.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Қорақалпоғистон агробиоценозида тарқалган каналар турлари, қишлоқ хўжалик экинлари турларига ўсиб-ривожланиш хусусиятларига боғлиқ бўлиши аниқланган;
сўнгги йиллари агробиоценозда пайдо бўлган каналарнинг янги турлари тарқалишига, биоэкологик ривожланиш хусусиятларига абиотик ва биотик омиллар элементлари ижобий ва салбий таъсир этадиган элементлари критериялари белгиланган;
қишлоқ хўжалик экинлари турларида тарқалган каналарнинг ривожланиш биоэкологияси, динамикаси қовунда 14,5-412.0 донагача, қовоқда 23.5-618.6 донагача, помидор занг канаси 2,6-10,3 донагача зарар келтириш мезони бўйича қовунда 1.7-2.6 кг, қовоқда 1,1-5,6 кг ҳосилни нобуд этадиган маълумотлар асосида турларни бошқариш имкони бўйича тавсия ишлаб чиқилган;
каналарнинг асосий ва янгидан пайдо бўлган турлари ривожланишини бошқариш учун агротехник тадбирларни тўғри ташкиллаштириш, табиий биологик усулларни қўллаш зарурлиги исботланган;
бугунги кун талаби учун истиқболли ҳисобланган кимёвий препаратларни каналарга қарши қўллашдаги биологик, хўжалик-иқтисодий самарадорлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Қорақалпоғистон агробиоценозида каналар турларининг биологик ва экологик ривожланиш хусусиятлари, келтирадиган зарарини ўрганиб, уларга қарши кураш тадбирларини илмий асослаш бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари асосида:
ҳудуд шароитида фермер хўжаликлари учун «Қарақалпақстан агробиоценозы биотопларындағы кенелер түрлери, морфологиялық белгилери, биоэкологиясы, динамикасы, оларға қарсы гүрес илажлары», «Кенелер раўажландырыўдағы қолайлы шараятлар, зыянкеслерине қарсы гүрес илажлары бойынша усыныслар» номли тавсияномалар тасдиқланган  (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги 2026-йил 7-январдаги №04/017-11-сонли маълумотномаси). Ушбу тавсияномалар бугунги кунда фермер ва деҳқон хўжаликлари, томорқа ер эгалари томонидан амалий фаолиятида фойдаланиб келинмоқда;
қишлоқ хўжалиги экинларида шартли турда олиб бориладиган агротехник тадбирларни мақбул муддат ва шароитларда қишловга кетаётган, қишлов ва баҳорда чиқаётган каналарнинг сонини  камайтириш чоралари Нукус туман “Конис-Батыр” фермер хўжалигида 124 гектар майдонда жорий этилган (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги 2026 йил 7-январдаги №04/017-11-сонли маълумотномаси). Натижада кенг тарқалган ўргимчаккана, сўнгги йиллари пайдо бўлган помидорнинг занг канаси, боғ канаси тарқалишига қиш ойларининг илиқ келиши, вегетация даврида ҳаво ҳарорати ва нисбий намлигининг ижобий таъсирида катта майдонларга тарқалиб зарар келтиришига қарши курашилган; 
каналарга қарши курашиш чораларини қуллаш Чимбой туман “Рейимбой Есен” фермер хужалигида 67 гектар, Кегейли туман “Қанназар Шенгел” фермер хўжалигида 86 гектар майдонларда жорий этилган (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги 2026 йил 7 январь №01/017-11-сонли маълумотномаси). Натижада ўргимчаккана вегетация даври охиригача қовун баргида 334,3-456,5 дона, қовоқда 516,2-664,07 донагача кўпайиб, тарқалган бегона ўтларнинг 24,2-77,2 % ғўзанинг 32,5-36,3 %, бодрингда 18,1-22,5 %, бақлажонда 16,5-31,3 %, қовунда 33,1-55,2 %, қовоқда 13,3-31,2 % ва олма дарахтларининг 19,3-44,4 %, ўрикнинг 11,6-21,2 % баргларида ривожланиб зарар келтириши, помидор занг канаси 1,6-68,1 % баргларининг 1,5 см2 майдонида 9,2-10,3 донагача, боғ ўргамчакканаси олма боғларининг  36,4-37,2% баргларида 84,3-149,0 донагача кўпайиб зарар келтирадиганлиги аниқланган. Қовун баргларида 320,5-412,0 донагача, қовоқда 511,2-618,5 донагача ривожланган ўргимчаккана гуллаш фазасини 0,5-1,5 кунга кечиктириб, бир тупдан 1,7-2,6 кг қовун, 1,1-5,6 кг қовоқ ҳосили камайган. Каналар турларнинг ривожи олдини олишда энтомоакарифаглардан самарали фойдаланиш, агротехник тадбирларни тавсия этилган даражада қўллаш ва кимёвий препартлар қўлланилиб 94,3-97,9 фоиз биологик самарадорликка эришилган, иқтисодий самарадорлиги 443,3-997,5 сўм/гача таъминлаб, ишнинг рентабеллик даражаси 110-354 фоизни ташкил қиладиган қарши кураш тадбирлари ишлаб чиқаришга жорий этилган.