Ахмедов Шерзодбек Анвархон ўғлининг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Юриш тизими трансформацияланадиган пахтачилик тракторини яратишнинг илмий-техник асослари”, 05.07.01 - Қишлоқ хўжалиги ва мелиорация машиналари. Қишлоқ хўжалиги ва мелиорация ишларини механизациялаш (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.DSc/Т151
Илмий маслаҳатчи: Ахметов Адилбек Агабекович, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: “Тошкент ирригация ва қишлоқ хўжалигини механизациялаш муҳандислари институти” Миллий тадқиқот университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: “Тошкент ирригация ва қишлоқ хўжалигини механизациялаш муҳандислари институти” Миллий тадқиқот университети, DSc.03/30.12.2019.Т.10.01
Расмий оппонентлар: техника фанлари доктори, профессор Шообидов Шорахмат Асқарович (05.07.02); техника фанлари доктори, профессор Иноятходжаев Жамшид Шухратуллаевич (05.08.06); техника фанлари доктори, профессор Худаяров Анваржон Назиржонович (05.07.01).
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат транспорт университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: агротехник операцияларни бажариш сифатини ва машина-трактор агрегатининг умумий фойдаланиш самарадорлигини оширишга қаратилган, трансформацияланувчи юриш тизимига эга бўлган тўрт ғилдиракли универсал чопиқ тракторининг барқарорлиги, манёврчанлиги ва ўтувчанлигини оширишнинг илмий-техник асосларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
пахта етиштиришда турли шароитларга ва агротехнологик операциялар талабларига мослашувчанликни оширишни таъминлайдиган, клиренс, база ва колея параметрлари поғонасиз ростланадиган трансформацияланувчи олд ва орқа кўприклар билан жиҳозланган универсал чопиқ тракторининг конструксияси ихтиро қилинган ва илмий асосланган;
клиренс, база ва колеянинг параметрлари ўзгаришига қараб тракторнинг оптимал барқарорлиги, манёврчанлиги ва ўтувчанлигини асословчи, транспорт ишларида хавфсизликни оширувчи ва дала ишларида бурилиш йўлаклари майдонини камайтирувчи, трактор юриш тизимининг тупроқ ва ўсимликларга салбий техноген таъсирини минималлаштирувчи аналитик ифодалар келтириб чиқарилган;
пахтачиликда бажариладиган дала ва транспорт ишларининг характерига қараб тракторнинг ўтувчанлиги, барқарорлиги, манёврчанлиги ва бошқарилувчанлигини оширишни таъминлаш шартидан келиб чиққан ҳолда монтаж-демонтаж ишларини бажармасдан, кўтариш воситаларини қўлламасдан ва қўшимча ишчиларни жалб қилмасдан, бевосита машинист-оператор томонидан амалга ошириладиган трактор клиренси, базаси ва колеясини поғонасиз ростлаш механизмининг конструктив ечими ва параметрлари асосланган;
клиренс, база ва колеяси поғонасиз ростланадиган универсал чопиқ тракторини трансформацияланувчи юриш тизимининг параметрларини озгариш чегаралари дала ишларида ишлаганда туғри чизиқли харакатни ва минимал бурилиш радиусини таъминлаш, транспорт ишларида – йўл хавфсизлик ҳаракати ва ағдарилишга қарши турғунликни таъминлаш шартидан келиб чиққан ҳолда асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Трансформацияланувчи юриш тизимига эга тракторни ишлаб чиқишга бағишланган назарий ва экспериментал тадқиқотлар натижалари мажмуаси асосида:
ўтказилган илмий тадқиқотлар натижаларига таянилган ҳолда ишлаб чиқилган клиренс, база ва колея параметрларини бошқариш имконини берувчи трансформацияланувчи олд ва орқа кўприклар билан жиҳозланган универсал-чопиқ тракторнинг техник ечимлари учун Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги Интеллектуал мулк марказининг патентлари (ИАП 06073 – 2019 й.; ИАП 07108 – 2018 й.; ИАП 07964 – 2022 й.) олинган. Натижада, пахта етиштиришда ўзгарувчан иш шароитлари ва агротехнологик талабларга мослаша оладиган трансформацияланувчи юриш тизимига эга универсал-чопиқ трактори конструксиясини яратишнинг имконияти яратилган;
клиренс, база ва колея параметрлари бошқариладиган трансформацияланувчи олд ва орқа кўприклар билан жиҳозланган трактор Тошкент вилояти ва Наманган вилояти фермер хўжаликларида, шунингдек Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий-тадқиқот институтини Наманган илмий тажриба станциясида жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 15-октябрдаги №05/04-04-679 маълумотномаси). Натижада, бир гектар ишлов берилган майдон учун эксплуатацион харажатлар 2,13 % га камайган, йиллик меҳнат сарфи 14,38 киши-соатга қисқарган ҳамда тракторнинг агротехник ўтиш қобилияти оширилган;
трансформацияланадиган юриш қисмига эга тракторни ишлаб чиқаришни ўзлаштириш учун лойиҳа-конструкторлик ҳужжатлари (техник топшириқлар ва чизмалар) “ҚХМКТМ” МЧЖда лойиҳа жараёнларига жорий этилган (“ҚХМКТМ” МЧЖнинг 2025-йил 7-январдаги №09-сонли маълумотномаси). Натижада трансформацияланадиган юриш қисмига эга тракторни ишлаб чиқариш имконияти яратилган.