Файзиева Дилором Боходировнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбекистон жанубий ҳудудлари сув ҳавзалари ялангбалиқлари (Teleostei: Nemacheilidae) фаунаси ва экологияси”, 03.00.06 – Зоология (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.3.PhD/В1261.
Илмий раҳбар: Шералиев Бахтиёр Махмутали ўғли , биология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Термиз давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Б.10.08.
Расмий оппонентлар: Боймуродов Хусниддин Тошболтаевич, биология фанлари доктори, профессор; Умаров Фаррух Улуғбекович, биология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Гулистон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Ўзбекистон жанубий ҳудудлари сув ҳавзаларида учрайдиган Немачеилидае оиласига мансуб ялангбалиқларнинг тур таркиби, сув ҳавзалари бўйлаб тарқалиши, турларнинг морфометрик кўрсаткичларига асосланган таксономик фарқларни аниқлаш ҳамда муҳофазага муҳтож турларини муҳофаза қилишнинг экологик асосларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Ўзбекистон жанубий ҳудудлари сув ҳавзаларида учрайдиган Nemacheilidae оиласига мансуб ялангбалиқлар 5 уруғга мансуб 6 турдан иборат эканлиги аниқланган;
Қашқадарё дарёси ва унга қуйилувчи сув ҳавзаларида тарқалган Triplophysa столиcкаи деб ишонилган тур олиб борилган молекуляр-генетик таҳлиллар асосида аслида Т. ураносcопус эканлиги асосланган;
Таксономик мақоми баҳсли бўлган Т. кафирнигани нинг валид тур эканлиги молекуляр-генетик таҳлиллар асосида асосланган;
Искандариа пардалис популяциялари морфометрик жиҳатдан Стюдент мезони асосида текширилганда, унинг Шерободдарё популяцияси Тўпалангдарё, Қоратоғдарё ва Сурхондарё популяцияларидан 14-19 та морфометрик белгиси бўйича ишончли даражада фарқланиши аниқланган;
Paracobitis longicauda нинг Ўзбекистон жанубий ҳудудлари сув ҳавзаларида учровчи популяциялари ўзаро солиштирма таҳлил қилинганда, Кофарниҳон ҳамда Шеробод популяциялари Амударё, Сурхондарё, Тўпалангдарё ҳамда Қоратоғдарё популяцияларидан ишончли даражада фарқланиши аниқланган;
Ўзбекистон жанубий ҳудудлари сув ҳавзаларида учровчи 5 ялангбалиқ турининг умумий узунлиги ва оғирлиги орасидаги боғлиқлик кўрсаткич ҳисобланганда, 1 тур изометрик, 1 тур манфий аллометрик ва 3 тур ижобий аллометрик ўсиш кўрсаткичларига эга эканлиги асосланган;
Ўзбекистон жанубий ҳудудлари сув ҳавзаларида учровчи ялангбалиқларнинг ТМХИ бўйича мақоми ҳамда популяциялари ҳолати таҳлил қилинган, унга кўра, икки тур заиф бўлган турлар [ВУ] (Dzihunia amudarjensis, Oxynoemacheilus oxianus) ва 4 тур камроқ хавф остида бўлган турлар [ЛC] сифатида баҳоланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбекистон жанубий ҳудудлари ялангбалиқлари фаунаси ва экологияси бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Triplophysa uranoscopus ва T. kafirnigani турларининг CОИ нуклеотидлар кетма-кетлиги бўйича маълумотлар Биотехнологик ахборотлар миллий маркази ГенБанк базасига жойлаштирилган (Биотехнологик ахборотлар миллий маркази, нcби.нлм.ниҳ.гов). Натижада, ПХ463610, ПХ463611, ПХ463612, ПХ463613 – T. uranoscopus; ПХ463614 – T. kafirnigani инвентар рақамлари олинган ва улар халқаро миқёсда ушбу турнинг филогениясини молекуляр-генетик идентификациялаш имконини берган;
“Сурхондарё воҳаси дарё ялангбалиқларини (Nemacheilidae) муҳофаза қилиш чора-тадбирлари” бўйича тавсияномаси Ўзбекистон Республикаси Экология, атроф-муҳит муҳофазаси ва иқлим ўзгариши вазирлигининг Сурхондарё вилояти Экология, атроф муҳит муҳофазаси ва иқлим ўзгариши бошқармасида амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Экология, атроф-муҳит муҳофазаси ва иқлим ўзгариши вазирлигининг 2024-йил 31-октябрдаги 03-03/3-10779-сон маълумотномаси). Натижада, кадастр маълумотларини геоахборот тизимига киритишга асос бўлган, шунингдек, ушбу тавсиялар ноёб ва йўқолиб кетиш хавфи остидаги балиқ турларини қўриқлаш, яшаш муҳитини сақлаб қолиш, кўпайтириш ва ҳимоя қилиш ишларини ташкил этиш ҳамда табиий ресурслардан оқилона ва барқарор фойдаланишни таъминлаш имконини берган.