Азимова Дилноз Эргашевнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармогʼи номи): «Нурота ботаник-географик округи эндемизмининг таксономик таркиби, филогенетик хилма-хиллиги ва экологик хусусиятлари», 03.00.05 – Ботаника, 03.00.10 – Экология (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.1.DSc/B306.
Илмий маслаҳатчи: Наралиева Насибахон Мамановна, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Наманган давлат университети ҳузуридаги PhD.03/2025.27.12.B.22.05 рақамли Илмий кенгаш асосдаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Абдураимов Озодбек Султонқулович, биология фанлари доктори; Хўжаназаров Ўктам Эштемирович, биология фанлари доктори, профессор; Эсанов Ҳусниддин Қурбонович, биология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Нурота ботаник-географик округи эндемизмнинг таксономик, филогенетик, экологик, молекуляр-генетик ва фазовий маълумотларни интеграциялаш асосида комплекс баҳолаш, эндем турларнинг адаптацион салоҳиятини аниқлаш, иқлим ўзгариши шароитида уларнинг ҳолатини башорат қилиш ҳамда уларни узоқ муддатли муҳофазасининг илмий асосланган стратегияларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Нурота ботаника-географик округи эндем турларининг қурғоқчилик, шўрланиш ва ҳарорат экстремумлари каби арид экотизимларга хос асосий абиотик стресс омилларига нисбатан экологик ва молекуляр-генетик мосланиш хусусиятлари илк бор аниқланиб, уларнинг экологик барқарорлигини белгиловчи молекуляр механизмлар очиб берилган;
Нурота ботаника-географик округи эндем флорасининг филогенетик хилма-хиллиги ва филогенетик эндемизмининг фазовий хусусиятлари илк бор аниқланиб, эволюцион жиҳатдан ноёб таксонлар тўпланган ҳудудлар белгиланган ҳамда уларнинг минтақанинг филогенетик меросини сақлашдаги аҳамияти асослаб берилган;
Lappula, Dracocephalum ва Lepidium туркумларига мансуб эндем турларнинг пластид геномлари таҳлили асосида уларнинг филогенетик ўрни, эволюцион қариндошлик алоқалари ҳамда Нурота тоғ тизими доирасида эндемизм шаклланишининг ўзига хос жиҳатлари илк бор аниқлаштирилган;
иқлим ўзгаришининг башорат қилинаётган ссенарийлари шароитида эндем турлар потенсиал ареалларининг ўзгариш хусусиятлари илк бор аниқланиб, экологик барқарорлик даражаси турлича бўлган турлар ажратилган ҳамда минтақанинг эндем хилма-хиллигини сақлашда иқлим рефгиумлари вазифасини бажариши мумкин бўлган ҳудудлар белгиланган;
Эндем ўсимлик турларини таксономик, филогенетик, экологик, молекуляр-генетик ва геофазовий кўрсаткичлар асосида комплекс баҳолашнинг интегратив ёндашуви ишлаб чиқилган, натижада уларнинг адаптацион салоҳияти, заифлик даражаси ва муҳофаза устуворлиги баҳоланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Нурота ботаник-географик округи эндемизмининг таксономик таркиби, филогенетик хилма-хиллиги ва экологик хусусиятлари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Нурота ботаник-географик округи эндемизмининг таксономик таркиби, филогенетик хилма-хиллиги ва экологик хусусиятлари бўйича олинган илмий натижалар асосида Ўзбекистон Республикаси Қизил китобининг 2026-йилда нашр этилиши режалаштирилаётган 6-жилдини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2026-йил 18-мартдаги 4/1255-725-сонли маълумотномаси). Натижада, камёб ўсимлик турларини муҳофаза қилиш ва уларнинг популяцияларини сақлаб қолиш бўйича илмий асосланган тавсиялар ишлаб чиқилиб амалиётга жорий этиш имконини берган;
Нурота ботаник-географик округида учрайдиган эндем ва камёб ўсимлик турларининг тарқалишига оид геобоғланган маълумотлар биохилма-хиллик бўйича глобал ахборот тизими – ГБИФ базасига жойлаштирилган (Global Biodiversity Information Facilityнинг 2025-йил 1-августдаги №051-сонли маълумотномаси). Натижада, Ўзбекистоннинг эндем ва камёб турларининг географик тарқалишини кўрсатувчи глобал маълумотлар базасини бойитиш имконини берган;
молекуляр-генетик тадқиқотлар натижасида олинган Нурота ботаник-географик округи эндем турларига оид маълумотлар Phyl.uz ҳамда халқаро NCBI GenBank (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/) базаларига жойлаштирилди (НCБИ ГенБанк маълумотлар базасининг 2025-йил 10-июндаги ПВ554907-рақамли маълумотномаси). Натижада Lappula nuratavica, Dracocephalum nuratavicum ва Lepidium olgae каби эндем турларнинг хлоропласт геномлари асосида амалга оширилган филогенетик таҳлиллар уларнинг генетик хилма-хиллиги, филогенетик ўрни ва эволюцион яқинлигини аниқлаш имконини берган;
Нурота ботаник-географик округи эндем ўсимликларининг экологик ҳолати баҳоланиб, уларни муҳофаза қилиш стратегиялари бўйича ишлаб чиқилган таклиф ва тавсиялар амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлигининг 2025-йил 29-августдаги 03-03/1-03/3-8639-сонли маълумотномаси). Натижада Нурота ботаник-географик округи биологик хилма-хиллигини сақлаш, эндем турлар популяцияларининг барқарорлигини таъминлаш ва муҳофаза чораларини такомиллаштириш учун илмий-амалий асос берган.