Каликназарова Алмагул Курбаназаровнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Катта Орол денгизи Artemiya parthenogenetica популяциясининг ҳозирги ҳолати ва сунъий ҳовузларда этиштириш хусусиятлари», 03.00.10 - Экология, 03.00.16 – Гидробиология (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/В1074.
Илмий раҳбар: Мусаев Аблатдийн Кераматдинович. биология фанлари философия доктори, катта илмий ходим
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Қорақалпоғистон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қорақалпоқ табиий фанлар илмий-тадқиқот институти ҳузуридаги DSc.05/2025.27.12.B.14.02 рақамли Илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Боймуродов Хусниддин Тошболтаевич, биология фанлари доктори, профессор; Сапаров Абдирахман Данабаевич, биология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Қорақалпоқ давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Катта Орол денгизи Artemia parthenogenetica популяциясининг ҳозирги ҳолати ва сунъий ҳовузларда этиштириш хусусиятларини илмий асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Катта Орол денгизининг минераллашиши жараёнида артемия популяцияси ривожланишининг замонавий ҳолати баҳоланган;
Катта Орол денгизи артемиясининг сон динамикасининг ўзига хос хусусиятлари ўрганилиб, мавсумий ривожланишининг миқдорий кўрсаткичлари аниқланган;
илк бор артемиянинг сунъий ҳовузларда ўсиши, ривожланиши, кўпайиши ҳамда систа ҳосил қилиши илмий жиҳатдан асослаб берилган;
биринчи маротаба ҳовуз шароитида артемияни сунъий озиқлантиришда қизилмия (Glycyrrhiza glabra) илдиз қолдиқларидан таёрланган биофлокдан фойдаланилди. Биофлок таркибидаги табиий биологик фаол моддалар артемиянинг ўсиши, ривожланиши ва динамикасига сезиларли ижобий таъсир кўрсатиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Катта Орол денгизи Artemia parthenogenetica популяциясининг ҳозирги ҳолати ва республикамизнинг сунъий ҳовузларида ўстириш хусусиятлари бўйича олинган натижалар асосида:
Катта Орол денгизи артемия популяциясини тадқиқ қилиш юзасидан олинган илмий натижаларида, артемия популяцияси ривожланишининг олдинги ва ҳозирги ҳолати, мавсумий ривожланишининг миқдорий кўрсаткичлари таҳлил қилиниб, ишлаб чиқилган чора-тадбирлар Қорақалпоғистон Республикаси "ОролАртемияСаноат" ДМ нинг амалий фаолиятига жорий этилган (Қорақалпоғистон Республикаси экология, атроф - муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлигининг 2025 йил 18 апрелдаги 01/18-2-1261-сон маълумотномаси). Натижада, Катта Орол денгизи артемия популяциясининг ҳозирги ҳолатини аниқлаш ва узоқ муддатли мониторингини юритиш, браконерлардан муҳофаза қилиш, йўқалиб кетиш хавфини камайтириш, артемия биоресурсини сақлаб қолишда фойдаланиш имконини берган;
ҳудудларда табиий ва сунъий сув ҳавзаларида артемия этиштириш, экин учун ёроқсиз, табиий шўр сувли майдонларда, ҳовузлар ташкил қилиниб, юқори даражада шўрланган табиий ер ости сувларидан фойдаланиб биомасса ва систа ҳосил қилиши бўйича олинган маълумотлар базаси Қорақалпоғистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлиги амалиётига жорий этилган (Қорақалпоғистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 23 апрелдаги 03/06-3-196-сон маълумотномаси). Натижада, туманлар ҳудудидаги ёроқсиз шўрланган майдонларда артемияни сунъий этиштириш орқали уларнинг яшаш муҳитларини муҳофазалаш имконини берган;
минтақа аквакултураси учун бирламчи озиқ сифатида артемияни турли мухитда жойлаштирилган сунъий ҳовузларда этиштириш, биомасса ва систа ҳосил қилишини аниқлаш бўйича ишлаб чиқилган тавсиялар Чимбой туманидаги синов тажриба ҳовузларида ва Хоʻжайли туманидаги “Айдияр” ХК сунъий ҳовузларида олиб борилиб, артемияни маҳаллий шароитдаги сунъий ҳовузларда ўстириш бўйича амалий тавсиялар Қорақалпоғистон Республикаси ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш Қўмитаси фаолиятига жорий этилган (Қорақалпоғистон Республикаси ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш Қўмитасининг 2024 йил 06 декабрдаги 33/01-05–1038-сон маълумотномаси). Натижада, ҳовузларда артемиянинг сунъий ўсиб ривожланиши, актив биомасса ва систа ҳосил қилиши аниқланди ва маҳаллий аквакултурада истиқболли бирламчи озиқ тури ҳисобланиб, биомасса ва систа этиштиришни амалга ошириш имконини берган.