Карлибаева Бахтигул Пердебаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): “Орол денгизи Артемиа партеногенетиcа систасидан ажратиб олинган хитин асосида хитозан ва унинг ҳосилаларини олиш усулларини ишлаб чиқиш”, 02.00.10 – Биоорганик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: Б2025.4.PhD/К1085.
Илмий раҳбар: Бердимбетова Гулсара Эсеновна, кимё фанлари номзоди, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Қорақалпоқ табиий фанлар илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, PhD.03/2025.27.12.К.10.06.
Расмий оппонентлар: Матчанов Алимжон Давлатбоевич, кимё фанлари доктори, профессор; Жалолов Иқболжон Жамолович, кимё фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Қорақалпоқ давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Artemia partenogenetica сифациз систаларидан хитин асосида хитозан ва унинг ҳосилаларини олиш ҳамда уларнинг физик-кимёвий хоссалари ва биологик фаолликларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Орол денгизининг Artemia parthenogenetica сифациз систаларидан хитин ва хитозан олиш учун хом ашё сифатида фойдаланиш имконияти асосланиб, уларнинг органолептик, биометрик ва физик-кимёвий хусусиятлари ҳамда хитиннинг кул миқдори хом ашёнинг тозаланиш даражасига боғлиқлиги исботланган;
хитин ва хитозан олишнинг мақбул шароитлари аниқланиб, ДП–ДМ–ДК–ДА кетма-кетлигининг юқори самарадорлиги асосланган, оқсил ва минерал аралашмаларни самарали ажратиб олишда олдиндан майдаланган систалардан фойдаланиш афзаллиги ҳамда оралиқ хитин ажратиб олмасдан тўғридан-тўғри хитозан олиш имконияти ишлаб чиқилган;
биринчи маротаба хитозаннинг амфифил ҳосилалари - Н-олеоил- ва Н-сетилхитозанлар синтез қилинган, тузилиши ва физик-кимёвий хоссалари аниқланган;
КМХТ, КМХЗ ва СХЗ синтез қилинган, молекуляр-массавий характеристикаларини таҳлил қилишда 0,1М НаНО₃ эритмаси оптимал элюент эканлиги илмий жиҳатдан асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Орол денгизи Artemia parthenogenetica сифатли ва сифациз систаларининг органолептик, кимёвий ва физик-кимёвий кўрсаткичларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Artemia parthenogenetica сифациз систаларидан хитин/хитозан олиш учун истиқболли хом ашё сифатида фойдаланиш бўйича ишлаб чиқилган тавсиялар “ОРОЛ АРТЕМИЯ САНОАТ” МЧЖ амалиётига жорий қилинган (Қорақалпоғистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлигининг 2023-йил 6-сентябрдаги 01/18-2-658-сонли маълумотномаси). Натижада, саноатда хитин ва хитозанни хом ашё сифатида олиш имконини берган;
Artemia parthenogenetica систаларидан “Карбоксиметилхитини синтез қилиш усули” фойдали моделга патент олинган (Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигининг №ФАП2482 рақамли патенти). Натижада, хитин асосида карбоксиметилхитин синтез қилиш имконини берган.