Аюбов Мирзакамол Собитжоновичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Ўзбекистонда тарқалган САРС-CоВ-2 штаммларининг тўлиқ геномларини секвенслаш, ишончли мутацияларни аниқлаш ва вакцина учун платформа яратиш », 03.00.14 – Геномика, протеомика ва биоинформатика (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.4.DSc/В297.
Илмий маслаҳатчи: Бўриев Забардаст Тожибоевич, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Геномика ва биоинформатика маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси институти, DSc.05/2025.27.12.B.24.01.
Расмий оппонентлар: Адилов Баҳтиёр Шухратович, биология фанлари доктори, катта илмий ходим; Муҳамедов Рустам Султанович, биология фанлари доктори, профессор; Сасмаков Собирджан Анарматович, биология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Оʼзбекистон Миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Ўзбекистон ҳудудида САРС-CоВ-2 вируси билан зарарланган беморлардан олинган намуналар асосида вирус геномининг молекуляр-генетик хусусиятларини, унинг мутацион ўзгаришларини аниқлаш ҳамда олинган натижалар асосида потенциал вакцина вектори яратишда фойдаланиш имкониятларини оширишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор, Ўзбекистон ҳудудида тарқалган САРС-CоВ-2 вирус намуналари Тошкент вилояти эпидемиология маркази ҳамда БиогенМед хусусий клиникасидан йиғилиб, улардан вирус РНКси ажратиб олиниб, ампликон секвенслаш учун кутубхоналар тайёрланди ҳамда бу маҳаллий вирус изолятларининг тўлиқ геномик таҳлилини амалга ошириш мумкинлигини асосланган;
Ион Торрент С5 геном секвенатори ёрдамида юздан ортиқ САРС-CоВ-2 вирусининг тўлиқ геном секвенси амалга оширилиб, геном таркибидаги ноёб мутациялар идентификация қилинди, халқаро маълумотлар базалари билан қиёсий таҳлил натижасида Ўзбекистонда тарқалган вирус вариантларининг молекуляр-генетик ўзига хослиги ва филогенетик мансублиги аниқланган;
геномик таҳлиллар асосида Л452Р, Т478К ҳамда Э156_Р158делинсГ мутациялари аниқланиб, ушбу ўзгаришларнинг спике оқсилининг РБД ва НТД ҳудудларида вируснинг АCЕ2 рецептори билан боғланиш аффинитети, трансмиссивлиги ва иммун тизимдан қочиш хусусиятлари билан боғлиқлиги исботланган;
вирус геномларидаги И82Т, Д63Г, Р203М, Д377Й, С202Н ва РГ203КР каби мутацион комбинациялар идентификация қилиниб, уларнинг САРС-CоВ-2 вирусининг эволюцияси, генетик диверсификацияси ҳамда эпидемиологик мослашувчанлиги билан боғлиқлиги аниқланган;
аниқланган ноёб мутациялар асосида САРС-CоВ-2 вирусининг спике С1 генининг иммуноген НТД ва РБД ҳудудлари танлаб олиниб, Саcчаромйcес cеревисиае экспрессия тизими учун генетик конструксия яратилди, рекомбинант спике оқсили экспрессияси таъминланиб, маҳаллий вирус изолятларига мос рекомбинант вакцина платформасини яратиш мумкинлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбекистонда тарқалган САРС-CоВ-2 штаммларининг тўлиқ геномларини секвенслаш, ишончли мутацияларни аниқлаш ва вакцина учун платформа яратиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Ўзбекистонда тарқалган САРС-CоВ-2 вирусининг Ухан, Алпҳа ва Делта вариантларига мансуб геномлари тўлиқ секвенсланиб, уларнинг нуклеотид кетма-кетликлари халқаро National Center for Biotechnology Information (NCBI) ҳамда Global Initiative on Sharing All Influenza Data (GISAID) маълумотлар базаларида расмий рўйхатдан ўтказилган (идентификация рақамлари: МW853569.1–МW853559.1; ЭПИ_ИСЛ_1402423–ЭПИ_ИСЛ_1477049; ЭПИ_ИСЛ_3668627–ЭПИ_ИСЛ_3673673). Натижада, мазкур геномик маълумотларнинг халқаро маълумотлар базаларига киритилиши Ўзбекистон ҳудудида айланаётган вирус вариантлари бўйича глобал геномик мониторинг тизимини бойитиш билан бирга, маҳаллий вирус изолятларига асосланган профилактик биотехнологик ишланмаларни яратиш учун муҳим амалий манба бўлиб хизмат қилган;
САРС-CоВ-2 вирус геномларидаги ноёб мутациялар ҳамда уларнинг биоинформатик тавсифлари ҳақидаги илмий асосланган хулосалар юқори импакт факторга эга бўлган халқаро журналларда чоп этилган мақолаларда ҳаволалар келтирилган (PLOS ONE, 2022, DOI: 10.1371/journal.pone.0276171 – Scopus/Web of Science IF–2.6; Viruses, 2022, Volume 14, Issue 11, DOI: 10.3390/v14112375 – Scopus/Web of Science IF–3.5; Frontiers in Medicine, 2025, DOI: 10.3389/fmed.2025.1615467 – Scopus/Web of Science IF–3.0). Натижада, мазкур биоинформатик ёндашув вирус геномларини тезкор, ишончли ва қулай таҳлил қилиш имконини яратиб, САРС-CоВ-2 ҳамда бошқа вирус геномларини молекуляр-генетик тадқиқ этиш, қиёсий геномик таҳлилларни амалга ошириш ва вирус эволюциясини баҳолаш илмий асосларни шакллантириш имконини берган;
САРС-CоВ-2 геномларини ассемблй қилиш, аннотациялаш, мутацияларни аниқлаш ҳамда филогенетик таҳлилни қисқа муддатда амалга ошириш имконини берувчи соддалаштирилган биоинформатик таҳлил алгоритми Илғор технологиялар марказининг САРС-CоВ-2 бўйича олиб борилаётган илмий тадқиқотларида фойдаланилмоқда (Фанлар академиясининг 2026 йил 9 январдаги  4/1255-59-сонли маълумотномаси). Натижада, геномик, биоинформатик ва биотехнологик ёндашувларни бирлаштирган ушбу платформа маҳаллий вирус штаммларига мос вакцина номзодларини яратиш, импорт ўрнини босувчи биотехнологик препаратлар ишлаб чиқиш ҳамда рекомбинант оқсилга асосланган профилактик воситаларни яратиш бўйича кейинги илмий-амалий тадқиқотлар учун муҳим асос бўлиб хизмат қилган.