Эрматов Шохрух Рахимовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Инглиз ва ўзбек тилларида биномиал ҳосилаларнинг структур-семантик, функционал-стилистик ва прагматик жиҳатлари”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.PhD/Fil5844.
Илмий раҳбар: Абдувалиев Муҳаммаджон Арабович, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат чет тиллари институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат чет тиллари институти, DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Расмий оппонентлар: Саидхонов Маъмиржон Мухаммедович, филология фанлари доктори, профессор; Асранова Мохигул Мусабоевна, филология фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек тилларида биномиал ҳосилаларнинг структур-семантик хусусиятларини, функционал-стилистик вазифаларини ва прагматик имкониятларини комплекс тарзда таҳлил қилиш, уларнинг шаклланиш қонуниятлари ва коммуникатив функцияларини аниқлаш, ҳамда икки тилдаги биномиал бирликларнинг ўзаро ўхшаш ва фарқли жиҳатларини қиёсий-лингвистик асосда очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
“биномиал ҳосилалар” атамаси ўзбек тилшунослиги терминологиясига киритиш тавсия этилиб, унинг изоҳли-тарифий тавсифи ишлаб чиқилган; Биномиал ҳосилаларнинг барқарорлик, идиоматик ва коммуникатив қиймат даражалари илмий жиҳатдан асослаб берилган;
биномиал ҳосилалар алоҳида лингвистик категория эканлиги, улар фразеологик бирликлар, жуфт сўзлар ва бошқа лексик бирликлардан фарқланадиган мустақил синф эканлиги исботланган;
корпус маълумотлари асосида ўзбек тилидаги биномиал ҳосилаларнинг қўлланиш частотаси ва турғунлик даражаси аниқланиб, амалий нутқда энг фаол ва кам қўлланадиган турлари очиқланган;
биномиал ҳосилаларнинг функционал-стилистик хусусиятлари , адабий, публицистик ва оғзаки нутқда уларнинг экспрессивлик, таъсирчанлик ва образзлиликни кучайтириш воситаси сифатида ҳам хизмат қилиши исботланган;
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
биномиал ҳосилаларнинг идиоматик ва номинатив турлари, уларнинг коммуникатив ва маданий функцияларига антрополингвистик ёндашув асосида олиб борилган таҳлиллар Самарқанд давлат чет тиллар институтида 2022–2024-йилларда амалга оширилган Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2022-йил 12-декабрдаги 2/24-4/7-690-сонли хатига мувофиқ бажарилган, АҚШ элчихонаси ҳамда Халқаро таълим бўйича Америка Кенгаши билан ҳамкорликдаги “English Access Microscholarship Program” халқаро лойиҳаси доирасида фойдаланилди (Самарқанд давлат чет тиллар институтининг 2025-йил 12-июндаги 1768/02-сонли маълумотномаси). Натижада биномиал ҳосилалар орқали маданий контекстда тил ўргатувчи материалларнинг мазмуни бойитилди, коммуникатив кўникмаларни шакллантиришда миллий-маданий компонентлар асосида таҳлилий ёндашув такомиллаштирилди ва ўқувчиларда тил ва маданиятга оид рефлектив тафаккур ривожланди;
биномиал ҳосилаларнинг барқарорлик даражаси, идиоматиклик хусусиятлари ва коммуникатив функциялари, уларнинг кўп тилли матнлардаги ифодавий восита сифатидаги роли тўғрисидаги илмий хулосалардан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021–2023-йилларда амалга оширилган ПФ-201912258-сонли “Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” амалий грант лойиҳасида фойдаланилди (Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 14-июндаги 01/4-2500-сонли маълумотномаси). Натижада ўзбек тилшунослигида “биномиал ҳосилалар” атамаси илмий термин сифатида мустаҳкамланди, унинг изоҳли-таърифий тавсифи ишлаб чиқилди ва кўп тилли материалларни тузишда консептуал асос сифатида муваффақиятли қўлланди;
биномиал ҳосилаларнинг семантик барқарорлигини таъминловчи фонетик, морфологик ва лексик омиллар тизимлашуви, уларнинг парадигматик ва синтагматик муносабатлари психолингвистик таҳлили ҳамда когнитив хусусиятларига оид илмий қарашлардан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022–2024-йилларда амалга оширилган ИЛ-402104209-сонли “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле Транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” номли инновацион лойиҳа доирасида амалиётга жорий этилди (Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 14-июндаги 01/4-2501-сонли маълумотномасига кўра). Натижада ўзбек тилининг лингвистик инфратузилмасини яратишда назарий асослар кенгайтирилиб, кам ўрганилган биномиал ҳосилаларнинг идиоматик ва номинатив турлари, уларнинг матндаги коммуникатив ва услубий функциялари илмий асосда таснифланди ва автоматлаштирилган тилшунослик тизимларида қўлланиши учун методик база яратилди;
биномиал ҳосилаларнинг структур-семантик тузилиши, стилистик функциялари ва прагматик хусусиятларига оид назарий қарашлар, айниқса, уларнинг когнитив ва психолингвистик таҳлили бўйича диссертацияда баён этилган илмий хулосалар 2025-йилнинг май–июн ойларида Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси томонидан эфирга узатилган “Таълим ва тараққиёт” ҳамда “Жаҳон адабиёти” номли эшиттиришлар ссенарийларини тайёрлашда асосий назарий манба сифатида қўлланилди (“Ўзбекистон 24” Ижодий бирлашмасининг 2025-йил 20-июндаги 05-09-969-сонли маълумотномаси). Натижада инглиз ва ўзбек тилларида учрайдиган биномиал ҳосилаларнинг фразеологик бирлик сифатидаги коммуникатив, стилистик ва семантик хусусиятлари кенг оммага илмий асосланган ҳолатда етказилди, уларнинг халқаро эшиттиришларда замонавий антропосентрик ёндашув асосида таҳлили таъминланди.
