Музаффаров Умурбек Умаровичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): “Кимё саноати чиқиндиларидан металларни ажратиб олиш технологиясини ишлаб чиқиш”, 05.02.01– Машинасозликда материалшунослик. Қуймачилик. Металларга термик ва босим остида ишлов бериш. Қора, рангли ва ноёб металлар металлургияси (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.4.PhD/Т6167.
Илмий раҳбар: Холиқулов Дониёр Бахтиёрович, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қарши давлат техника университети, PhD.03/2025.27.12.Т.17.04.
Расмий оппонентлар: Рахматов Эркин Абдиҳафизович, техника фанлари доктори, доцент; Шарафутдинов Улугбек Зиятович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Миллий технологик тадқиқотлар университети “МИСиС” нинг Олмалиқ шаҳридаги филиали.
Диссертация иши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: кимё саноати чиқинди эритмаларини акрилонитрил эритмалари билан биргаликда нейтраллаш асосида оғир металларни чўктириш, экологик хавфсизликни таъминловчи ва иқтисодий самарали технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
таркибида металлар бўлган кислотали ва ишқорли чиқинди эритмаларини биргаликда нейтраллаш ва оғир металл ионларини чўктиришни тамойиллари аниқланган;
“Навоиязот” АЖнинг АКН ишлаб чиқариш саноати кислотали чиқиндиларини pH=8,5–9,2 оралиғидаги тиомочевина оқова эритмалари иштирокида мис, темир ва рух ионларининг максимал даражада чўкиши исботланиб, мақбул технологик шароитлар аниқланган;
нейтраллаш, озонлаш ва цементация босқичларини кетма-кет қўллаш орқали чиқинди эритмалардаги оғир металл ионларини 99 % гача ажратиб олиш мумкинлиги асосланган;
озонлаш таркибида темир бўлган эритмани темирдан тозалашнинг самарали усули эканлиги ва мисни цементация усулида ажратиб олиш учун керакли муҳитни яратиши аниқланган;
кимё саноати чиқиндиларини зарарсиз ҳолга келтирадиган, уни айланма сув сифатида ишлатиш ва таркибида мис бўлган маҳсулот олиш имконини берадиган такомиллаштирилган технологияси ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. “Навоиязот” АЖ АКН ва тиомочевина ишлаб чиқариш цехлари оқова эритмаларини нейтраллаб чўктириш орқали рангли металлар ажратиб олиш технологиясини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
“Навоиязот” АЖ акрил кислотаси нитрили ишлаб чиқариш оқова эритмаларидан оғир металл ионларини чўктириш ва чиқинди эритмаларни нейтраллашга асосланган ишлаб чиқилган комплекс технология “Навоиязот” АЖнинг тиомочевина ишлаб чиқариш ва акрил кислотаси нитрили ишлаб чиқариш цехларида амалиётга жорий этилган (“Навоиязот” АЖнинг 2025 йил 19 декабрдаги 03/1295-сонли маълумотномаси). Натижада, мис, темир ва рух ионларининг чўкиш даражаси 98–99 % гача оширилган, чиқинди эритмаларнинг pH кўрсаткичи 9,2 бўлганда оғир металларнинг максимал чўкиши аниқланган, ҳамда таркибида 32,9 % мис сақлаган олинган кек металлургик бойитма сифатида қайта ишлаш имконини берган;
эритмадан темирни озонлаб чўктириш ва эритмани цементациялаб, цементланган мис олиш технологияси “Навоиязот” АЖнинг тиомочевина ишлаб чиқариш ва акрил кислотаси нитрили ишлаб чиқариш цехларида амалиётга жорий этилган (“Навоиязот” АЖнинг 2025 йил 19 декабрдаги 03/1295-сонли маълумотномаси). Натижада, эритманинг pH кўрсаткичини 3,5 га тушириб, темир кукуни қўллаган ҳолда таркибида 92 % мис бўлган цемент мис олиш имконини берган;
ишлаб чиқариш жараёни чиқиндиларни зарарсизлантиришга асосланган таклиф этилган янги технологик схема “Навоиязот” АЖнинг тиомочевина ишлаб чиқариш ва акрил кислотаси нитрили ишлаб чиқариш цехларида амалиётга жорий этилган (“Навоиязот” АЖнинг 2025 йил 19 декабрдаги №03/1295-сонли маълумотномаси). Натижада, корхонада экологик хавфсизлик даражасини ошириш, чиқиндиларни камайтириш, ишлаб чиқариш харажатларини қисқартириш ҳамда ресурс тежовчи технологияларни кенг жорий этиш имконияти яратилган.