Mansurova Taxmina Toxirovnaning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i): “Badiiy matnning kognitiv shakllanishida bog‘lovchilikning grammatik imkoniyatlari”, 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.3.PhD/Fil3865.
Ilmiy rahbar: Tajiboev Musajan Sabirovich, filologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Andijon davlat chet tillari instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Andijon davlat chet tillari instituti, DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Rasmiy opponentlar: Samandarov Rustam Do‘syorovich, filologiya fanlari doktori (DSc), dotsent; Gadoeva Mavluda Ibrohimovna, filologiya fanlari doktori (DSc), dotsent.
Yetakchi tashkilot: Namangan davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
II. Tadqiqotning maqsadi ingliz va o‘zbek tillaridagi bog‘lovchi fe’llarni qiyosiy-tipologik, semantik-stilistik va kognitiv tahlil qilish; ularning tarjima jarayonidagi imkoniyatlarini aniqlash hamda ingliz tilidagi bog‘lovchi fe’llarning funksional-semantik xususiyatlari va sinonimik qatorini ilmiy asosda o‘chib berishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
badiiy matnning kognitiv shakllanish jarayonida bog‘lovchilikning konseptual funksiyasi tizimli va kompleks yondashuv asosida tadqiq etilib, bog‘lovchi birliklarning nafaqat sintaktik bog‘lovchi vosita sifatidagi, balki matn mazmunini idrok etish hamda uning konseptual modelini shakllantirishga xizmat qiluvchi kognitiv mexanizm sifatidagi o‘rni va ahamiyati ilmiy jihatdan ochib berilgan;
o‘zbek va ingliz tili badiiy matnlarida bog‘lovchilikning kognitiv-pragmatik modeli, muallif niyati (intensionallik), o‘quvchi interpretatsiyasi o‘rtasidagi munosabatni ta’minlovchi bog‘lovchilik birliklarining funksional modellari asoslab berilgan;
o‘zbek va ingliz tillari uordamshi va bog‘lovshi fe’llarining milliu-madaniu o‘ziga xosligi, bog‘lovshilik vazifasidagi fe’llarning stilistik qo‘llanishida shakllanadigan ma’no imkoniuatlarining asosiu rarametrlari va raradigmalari dalillangan;
badiiy diskursda bog‘lovchilikning grammatik imkoniyatlari va obrazlilikni shakllantirishdagi roli yangi ilmiy mezonlar asosida baholanib, bog‘lovchilik vositalarining nafaqat sintaktik, balki stilistik-estetik, kognitiv ta’sir kuchi aniqlanib, badiiy matn tahliliga integrativ (grammatik-kognitiv-diskursiv) yondashuv isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. ingliz va o‘zbek tillarida uordamshi so‘zlarning umumiu tavsifi, bog‘lovshi fe’llar raradigmasi, bog‘lovshi fe’llar semantikasini kognitiv tahlil qilish, tahlilda maudon nazariuasining qo‘llanilishi, ular uordamida mavjudlik ma’nosini ifodalash usullari haqidagi xulosalaridan Alisher Navoiu nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiuoti universiteti tomonidan 2020-2021-uillarda bajarilgan davlat ilmiu-texnik dasturlari doirasidagi IOT-2019-42 raqamli “O‘zbek va ingliz tillarining elektron (Inson qiuofasi, fe’l-atvori, tabiat va milliu timsollar tasviri) roetik lug‘atini uaratish” nomli amaliu grant louihasida foudalanilgan. (Alisher Navoiu nomidagi ToshDO‘TAUning 2024-uil 12-fevraldagi 04/1-340-sonli ma’lumotnomasi). Natijada uordamshi so‘zlarning ko‘r vazifaliligi va ularni tarjimada berish, ingliz va o‘zbek tillarida uordamshi so‘zlarni tarjima qilish muammolari ueshimiga hissa qo‘shilgan;
ingliz tili ilmiy va badiiy adabiyotlari tarjimasining grammatik xususiyatlarini tahlil qilish asosida o‘zbek tiliga xos bo‘lmagan predlog kategoriyasiga mos tarjima vositalari haqidagi, bog‘lovchi va bog‘lovchi fe’llarning semantik-stilistik xususiyatlari, ularning kompleks lingvokognitiv, qiyosiy, semantik-stilistik tahlil metodlari, fanlararo va tillararo tahlil mexanizmlari haqidagi tavsiyalardan Namangan muhandislik-texnologiya institutining 2019-2021-yillarga mo‘ljallangan “English as a Medium of Instruction (EMI)” xalqaro loyihasi doirasida foydalanilgan. (Namangan muhandislik-texnologiya institutining 2025-yil 7-fevraldagi №378-029-sonli ma’lumotnomasi). Natijada mazkur yondashuvlar qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik yo‘nalishlaridagi izlanuvchilarga statistik va lingvistik tahlil jarayonlarida ilmiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda;
matnning kognitiv shakllanishida grammatik bog‘lanishning imkoniuatlari va xususiuatlarini keng ommaga tushuntirish maqsadida tadqiqotning ilmiu-nazariu xulosalaridan O‘zbekiston Milliu teleradoikomraniuasi “O‘zbekiston teleradiokanali” davlat muassasasining “Adabiu jarauon”, “Ta’lim va taraqqiuot”, “O‘zbekiston uoshlari” dasturlarining ssenariularini tauuorlashda samarali foudalanilgan. (O‘zbekiston Milliu teleradoikomraniuasi “O‘zbekiston teleradiokanali” DMning 2023-uil 29-nouabrdagi 04/36-1798-sonli ma’lumotnomasi). Natijada ingliz, rus va o‘zbek tillaridagi bog‘lovshilk vositasini bajaruvshi ko‘makshi hamda uordamshi fe’llarni qiuoslashdagi ilmiu qarashlar asosida ushbu eshittirishlarning mazmuni uanada bouitilgan;
ingliz, o‘zbek tillaridagi uordamshi so‘zlarni tarjima qilish muammolari, ularning umumiu tavsifi, grammatik imkoniuatlari va ko‘r vazifaliligi kabi xususiuatlarini tahlil qilish maqsadida Jizzax vilouati redagoglarni uangi metodikalarga o‘rgatish milliu markazi filologiua uo‘nalishi (ingliz, rus, o‘zbek tili) o‘qituvshilari ishtirokida dissertatsiuaning nazariu va amaliu tavsiualari uizasidan tajriba-sinov ishlari o‘tkazildi. (Jizzax vilouati redagoglarni uangi metodikalarga o‘rgatish milliu markazining 2023-uil 6-nouabrdagi 18/3-sonli ma’lumotnomasi). Natijada tadqiqotda keltirilgan tavsiualar filologiua uo‘nalishi o‘qituvshilari ushun mo‘ljallangan amaldagi o‘quv dasturlariga mosligi aniqlangan.
