Расулов Маратбек Байдуллаевичнинг
диссертация ҳимоясисиз селекция ютуғи (ихтиро патенти) асосида фалсафа доктори (PhD)
илмий даражасини бериш бўйича эълон матни

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Соянинг (Глйcине мах. Л) жаҳон генофонди асосида эртапишар ва ҳосилдор янги навини яратиш”, 06.01.05 - Селекция  ва уруғчилик (қишлоқ хўжалиги фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.4.PhD/Qx1517.
Илмий раҳбар: Аманов Амир, Қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Илмий-тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Ўсимликлар генетик ресурслари илмий тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат аграр университети, DSc.08/2025.27.12.Qx.02.01.
Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг ихтирога патенти: соянинг Зарбулоқ нави (НАП 00434).
II. Тадқиқотнинг мақсади соянинг жаҳон генофонди нав ва намуналарининг қимматли хўжалик белги ҳамда хусусиятларини ўрганиш, баҳолаш асосида танлаб олинган бошланғич манбаларни селекция жараёнига тадбиқ этиш орқали, суғориладиган шароитларга мос эртапишар, юқори ҳосилдорлик ҳамда маҳсулдорлик кўрсаткичларига эга янги навини яратишдан иборат.   
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
илк бор соянинг жаҳон генофонди намуналаридан аналитик селекция усули билан ажратиб олинган селексион оилаларда кўп мартали танлаш асосида бир нечта белгилар мажмуи бўйича барқарор популяциялардан таркиб топган истиқболли тизмалар яратиш имкониятлари илмий асосланган;
танлаб олинган намуналарда дон сифати кўрсаткичларининг стандарт оғиш қийматлари ва вариация коеффициенти паст бўлиб, йиллар кесимида оқсил миқдорининг ўзгарувчанлиги нисбатан барқарорликни кўрсатган ва бу белги кўпроқ генетик назорат остида бўлиб, ташқи муҳит таъсирида кучли ўзгаришга учрамаслиги аниқланган;
танлаб олинган барқарор кўрсаткичли Л-125 тизмасида бир неча авлод популяциялари устида олиб борилган мақсадли кўп мартали танлаш услуби асосида 88-90 кунда пишиб етиладиган, ҳосилдорлиги 37,3 с/га, донидаги оқсил миқдори 41,6% ва мой миқдори 25,7% бўлган “Зарбулоқ” нави яратилган ва унинг янгилиги тасдиқланган ҳолда Интеллектуал мулк агентлиги томонидан НАП 00434 рақамли патент олинган;
соянинг “Зарбулоқ” нави уруғларин кўпайтириш давомида морфологик белгиларининг бир хиллиги, хўжалик аҳамиятига эга бўлган кўрсаткичларнинг юқори бўлиши ҳамда танловлар асосида кейинги авлодларда сақланиб қолиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Соянинг жаҳон генофонди асосида эртапишар ва ҳосилдор янги навини яратиш борасидаги тадқиқотлар натижасида:
суғориладиган майдонлар учун эртапишар, ҳосилдорлиги ва уруғ мойдорлиги юқори, пишиб етилганда чатнаб кетишга чидамли бўлган соянинг “Зарбулоқ” нави яратилиб, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги Интеллектуал Мулк агентлиги томонидан №НАП 00434 рақамли патент олинган ва яратилган Қишлоқ хўжалиги навларини синаш марказига топширилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 15-октябрдаги 05/04-04-645-сонли маълумотномаси). Натижада, мазкур нав республикамизнинг Фарғона водийси ҳамда Тошкент, Наманган ва Сирдарё вилоятларининг суғориладиган майдонларига экиш учун тавсия этилган ва 2023-йилдан Наманган вилояти учун Давлат реестрига киритилган;
соянинг “Зарбулоқ” нави Тошкент вилояти бўйича жами 116 гектар, шундан Ўрта Чирчиқ тумани фермер хўжаликларида 35 гектар, Юқори Чирчиқ тумани “Инновацион технологияларни жорий қилиш маркази” МЧЖда 29 гектар, “Жонибек А” фермер хўжалигида 26 гектар, Мойли ва толали экинлар илмий тажриба станциясида 26 гектар майдонда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 15-октябрдаги 05/04-04-645-сонли маълумотномаси). Натижада, вилоят бўйича ўртача дон ҳосилдорлиги 27,8-29,2 с/га ни ташкил этиб, назорат навга нисбатан 6,1-8,1 с/га қўшимча ҳосил олинган ҳолда, рентабеллик 74,6-88,3 фоизни ташкил этган;
соянинг “Зарбулоқ” нави 2023-2024 йиллар давомида Наманган вилояти Чуст туманида жами 56 гектар майдонда, шундан “Чуст Нозанин” фермер хўжалигида 26 гектар, "Холбоев Улуғбек" фермер хўжалигида 30 гектар майдондга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 15-октябрдаги 05/04-04-645-сонли маълумотномаси). Натижада, ўртача дон ҳосилдорлиги 28,2-29,2 с/га ни ташкил этиб, назорат навга нисбатан 6,3-7,6 с/га юқори ҳосил олинган ва рентабеллик даражасини 79,8-87,5 фоизга етишига эришилган;
соянинг “Зарбулоқ” нави Ўсимликлар генетик ресурслари илмий-тадқиқот институтидаги “Миллий генбанк” га соя генофондини бойитиш, ҳозирги ва келажак авлод учун кафолатли сақлаш ҳамда амалий селекция жараёнида фойдаланилган учун топширилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 15-октябрдаги 05/04-04-645-сонли маълумотномаси). Натижада, ушбу нав к-237 каталог рақами билан рўйхатга олинган ва "Миллий генбанк" ни эртапишар, ҳосилдорлиги ва уруғ мойдорлиги юқори, пишиб етилганда чатнаб кетишга чидамли бўлган янги нав билан бойитилган ҳамда селекция тадқиқотларида фойдаланиш имконини берган.