Арипова Шахноза Рахмановнанинг
диссертация ҳимоясисиз селекция ютуғи (ихтиро патенти) асосида фан доктори (DSc)
илмий даражасини бериш бўйича эълон матни

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбекистон тупроқ-иқлим шароитида етиштиришга мос қовоқча (Cуcурбита пепо Л. вар. гираумонс Дуч.) нинг ҳосилдор, ихчам палакли навларини яратиш”, 06.01.05 - Селекция  ва уруғчилик (қишлоқ хўжалиги фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.3.DSc/Qx320.
Илмий маслаҳатчи: Дусмуратова Саодат Исмаиловна, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Илмий-тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат аграр университети, DSc.08/2025.27.12.Qx.02.01.
Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг ихтирога патенти: қовоқчанинг “Вириди” нави (НАП 505), “Орбита” нави (НАП 506) ва “Хилол” нави (НАП 529).
II. Тадқиқотнинг мақсади Жаҳон коллекцияси нав намуналаридан фойдаланган ҳолда эртапишар, республикамиз тупроқ-иқлим шароитига мос қовоқча (Cуcурбита пепо Л. вар гираумонс Дуч.) нинг ҳосилдор, ихчам палакли навларини яратиш, бирламчи уруғчилигини йўлга қўйиш ҳамда ишлаб чиқаришга жорий этишдан иборат.   
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
қовоқчанинг хорижий мамлакатлардан келтирилган 30 та нав намуналари ва 3 та маҳаллий навлари ўрганилиб, очиқ майдонларда етиштириш учун мос, комплекс қимматли хўжалик белгиларига эга, ихчам палакли истиқболли 27 та бошланғич ашёлар танлаб олинган;
илк бор аналитик селекция усулидан фойдаланган ҳолда юқори ҳосилдор, ихчам палакли, мева шакли ясси юмалоқ, ранги оч яшил ЛЗ-2513 (Орбита нави), узун-цилиндрсимон, ранги тўқ яшил ЛҲ-1916 (Вириди нави), узун-цилиндрсимон ранги сариқ бўлган Л-20-12 (Хилол нави) истиқболли соф тизмалар яратилган, мазкур тизмалар нав даражасига етказилиб, яратилган Орбита, Вириди, Хилол навларининг янгилиги Интеллектуал мулк агентлиги томонидан тасдиқланган ҳолда патентлар олинган;
қовоқчанинг янги яратилган Орбита, Вириди ва Хилол навлари раёнлаштирилган андоза Унумдор навига нисбатан ўзининг 3-4 кунга эртапишарлиги, палак узунлигининг 76,1-87 см.га қисқалиги (ихчам палак), умумий ҳосилдорлиги 2,0-3,9 т/га.га, товарбоп ҳосил миқдори 1,8-3,7 т/га.га, рентабеллик даражаси 5,3-66,6 % фоизга юқори эканлиги аниқланган;
қовоқча меваларини биокимёвий таркиби таҳлил қилинганида С витамини миқдори бўйича янги Вириди (19,3 мг/%), Хилол (19,5 мг/%) ва Орбита (19,7 мг/%) навлари андоза Унумдор навига (18,3 мг%) нисбатан энг яхши мева сифатини намойиш этган ҳамда андоза навга нисбатан Вириди навида калий 15,3 мг, фосфор 2,03 мг, магний 2,5 мг ва темир 0,123 мг, Орбита навида рух 0,01 мг, витамин ПП 0,045 мг ва кул миқдори 0,25 %, Хилол навида эса калсий 4,8 мг, оқсил 5,69 % ва рутин 2,006 мг.га юқори эканлиги исботланган;
қовоқча экинининг ясси юмалоқ (Орбита нави) ва узун-цилиндрсимон (Вириди нави) шаклдаги меваларида мева вазни билан мева эни (р=0,92 ва р=0,56), уруғ сони билан уруғ вазни (р=0,94 ва р=0,84) ўртасида кучли ижобий ҳамда уруғ эни билан уруғ вазни (р=-0,26 ва р=-0,36) орасида тескари, қолган белгилар ўртасида эса р=0,30–0,67 даражасида ўртача ижобий боғлиқлик мавжудлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқот натижалари Қорақапоғистон Республикаси, Тошкент, Самарқанд ва Андижон вилоятларининг сабзавотчиликка ихтисослашган фермер хўжаликларида жорий қилинган:
Селекциянинг аналитик усули ёрдамида қовоқча (Cуcурбита пепо Л. вар. гираумонс Дуч.)нинг янги Орбита (НАР 506), Вириди (НАР 505) ва Хилол (НАР 529) навлари яратилиб, 2024-2025-йилларда Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги Интеллектуал Мулк агентлиги томонидан патент олинган ва амалиётга жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар Миллий марказининг 2025-йил 13-октябрдаги 05/06-03-426-сонли маълумотномаси). Натижада, сабзавот экинлари генофонди маҳаллий тупроқ-иқлим шароитида етиштиришга мос, импорт ўрнини босувчи истиқболли, эртапишар ва ҳосилдор ихчам палакли янги навлар билан бойитишга ҳамда аҳолини ушбу экин турига бўлган талабни қондиришга эришилган;
қовоқчанинг янги яратилган Орбита, Вириди ва Хилол навлари 2023-2024-йилларда Нукус туманидаги фермер хўжаликларида 1,2 гектар; Асака туманидаги фермер хўжаликларида 1,45 гектар; Ўртачирчиқ ва Чиноз туманларида 5,0 гектар; Оқдарё туманидаги фермер хўжаликларида 1,65 гектар майдонда амалиётга жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар Миллий марказининг 2025-йил 13-октябрдаги 05/06-03-426-сонли маълумотномаси). Натижада, Орбита навидан – 17,0-18,6 тонна, Хилол навидан – 16,1-17,7 тонна, Вириди навидан – 16,3-17,8 тонна товарбоп ҳосил етиштирилиб, қовоқчанинг анаънавий навларига нисбатан ҳосилдорлиги ва товарбоплиги юқори эканлиги тасдиқланган;
эртапишар, ҳосилдор ва ихчам палакли қовоқчанинг янги Орбита, Вириди ва Хилол навлари Қорақалпоғистон Республикаси, Андижон, Тошкент ва Самарқанд вилоятлари тупроқ-иқлим шароитида жами 9,3 гектар майдонда амалиётга жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар Миллий марказининг 2025-йил 13-октябрдаги 05/06-03-426-сонли маълумотномаси). Натижада, мазкур навлардан 22,2-23,3; 23,5-27,2 ва 24,0-28,0 млн. сўм/га соф даромад олиниб, анаъанавий қовоқча навларига нисбатан юқори иқтисодий самарадорликка эришиш имконини берган;
“Подбор сортов, селекция и семеноводство кабачка (Cуcурбита пепо Л.) в Узбекистане” номли монография (2024 й.) ҳамда “Қовоқча (Cуcурбита пепо Л.) мевалари ва уруғларини етиштириш технологияси бўйича тавсиянома” (2025 й.) чоп этилган ва амалиётга жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар Миллий марказининг 2025-йил 13-октябрдаги 05/06-03-426-сонли маълумотномаси). Натижада, мазкур монография ва тавсиянома сабзавотчиликка ихтисослашган фермер хўжаликлари, агрофирмалар, шахсий томорқа ер эгалари, олий таълим муассасаларида соҳа бўйича таҳсил олаётган талабалар, магистрантлар ва илмий изланувчилар ҳамда ва соҳа мутахассислари учун муҳим илмий-услубий қўлланма сифатида хизмат қилмоқда.