Маматалиева Сурайё Бобомуратовнанинг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража берадиган фан тармогʻи номи): “Туронда шишасозликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши (мил. авв. 2-мингйиллик – милодий 13-юзйиллик бошлари)”. 07.00.01 – Ўзбекистон тарихи.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақами: В2023.3.PhD / Tar1561
Илмий раҳбар: Шапулат Базарович Шайдуллаев, тарих фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фанлар академияси Тарих институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса, ИК рақами: Ўзбекистон Фанлар академияси Тарих институти. DSc.05/2025.27.12.Tar.56.01. 
Расмий оппонентлар: Азимхўжа Музаффарович Атаходжаев, тарих фанлари доктори, профессор; 
Сурат Шавкатович Кубаев, тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Турон – Туркистон халқларининг бронза давридан 13-юзйиллик бошларигача бўлган давр мобайнида шишасозлик соҳасининг технологик тараққиёти, Турон – Туркистон шишасозлигининг географиясини ёритиш, шу ҳудуд халқларининг маданий, ижтимоий ва иқтисодий ҳаётида шишанинг ўрнини кўрсатиш, шишасозликнинг ривожланиш суратини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
Қадимги Шарқда камёб ва қиммат бўлган, фақат бойлар томонидан фойдаланилган Турон лазуритининг арзон муқобили сифатида кашф қилинган шиша оддий ва ўртаҳол аҳолининг заргарлик тақинчоқларига бўлган ижтимоий эҳтиёжларини қондирганлиги, маънавий қарашларида нариги дунё ҳақидаги тасаввурлари билан боғлиқ (буюмлар нариги дунёда ишлатилади деб ҳисобланган) ҳолда марҳумлар билан бирга қабрларга қўйилгани аниқланган; 
Ўрта чоғларда шиша тайёрлаш сирлари кўплаб усталарга маълум бўлиши, кимёвий хусусиятлари ойдинлашгани, “кумуш инқирози”нинг юз бериши натижасида шиша ясовчи устахоналар сони бирдан ошгани (44 та шаҳарда) усталарни икки тоифага, биринчиси ҳукмрон табақага безак буюмлари сифатида фойдаланиш учун бадиий (зоолатрик ва афсонавий ҳайвонлар, ўймакорлик билан безатилган, араб ислимий нақшлар туширилган) ишлов бериб идиш ясовчиларга ва иккинчиси ўртаҳол аҳоли учун оддий, содда, безатилмаган шиша идишлар ясовчи усталарга ажрагани аниқланган; 
Тайёр шиша буюмларни керакли миқдорини етказиб бериш, етказиш жараёнида сақлаш қийинчиликлари, синиш эҳтимолининг катталиги сабаб шаҳар ташқарисидаги устахоналарда хомашё қайнатилиб, шаҳар ичидаги устахоналарга ярим тайёр маҳсулот (қуйма, ёмби шаклда) кўринишида етказиб берилганлиги сабаб шишадан тайёр буюм ясовчи усталар аксар ҳолатларда шаҳарлардагина фаолият юритганлиги далилланган;
Туркистонда шишасозлик устахоналари ҳудудий жиҳатдан мустақил фаолият юритган бўлса-да, асосий фарқ хомашёнинг кимёвий таркибида намоён бўлиб, улар тайёрлаган буюмларнинг шакли, ранги ва функсионал вазифаси ўзаро яқин бўлганлиги сабабли мазкур ҳудудда ягона технологик ва бадиий анъаналарга таянган мактаб шаклланганлиги далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Мавзу юзасидан ишлаб чиқилган илмий хулоса ва таклифлар асосида:
Қадимги Шарқда камёб ва қиммат бўлган, фақат бойлар томонидан фойдаланилган Турон лазуритининг арзон муқобили сифатида кашф қилинган шиша оддий ва ўртаҳол аҳолининг заргарлик тақинчоқларига бўлган ижтимоий эҳтиёжларини қондирганлиги, маънавий қарашларида нариги дунё ҳақидаги тасаввурлари билан боғлиқ (буюмлар нариги дунёда ишлатилади деб ҳисобланган) ҳолда марҳумлар билан бирга қабрларга қўйилгани ҳақидаги илмий натижалар “Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирга узатилган “Ибтидо, Мозийдан садо, Халқ мулки” кўрсатувлари ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон тарихи” телерадиоканали давлат унитар корхонасининг 2025-йил 5-ноябрдаги 01-33/828 сонли маълумотномаси). Мазкур маълумотлар Туронда ҳунармандчиликнинг шишасозлик тармоғи қадимий асосга эгалигини кенг оммага тушунтириб беришга хизмат қилган. 
Ўрта чоғларда шиша тайёрлаш сирлари кўплаб усталарга маълум бўлиши, кимёвий хусусиятлари ойдинлашгани, “кумуш инқирози”нинг юз бериши натижасида шиша ясовчи устахоналар сони бирдан ошгани (44 та шаҳарда) усталарни икки тоифага, биринчиси ҳукмрон табақага безак буюмлари сифатида фойдаланиш учун бадиий (зоолатрик ва афсонавий ҳайвонлар, ўймакорлик билан безатилган, араб ислимий нақшлар туширилган) ишлов бериб идиш ясовчиларга ва иккинчиси ўртаҳол аҳоли учун оддий, содда, безатилмаган шиша идишлар ясовчи усталарга ажрагани ҳақидаги илмий натижалари асосида тайёрланган маълумотлардан “Тошкент шаҳридаги археология ёдгорликларининг сонини аниқлаш, ҳақиқий ҳолатини ўрганиш ва хариталаштириш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияснинг 2025-йил 31-октябрдаги 3/1255-2639-сонли маълумотномаси). Аниқланган маълумотлар Туронда шишасозлик ҳунармандчиликнинг муҳим тармоғи сифатида қадимдан ривожланиб келганлиги ва Тошкент шиша ишлаб чиқаришнинг йирик марказларидан бири эканлигини ёритиб берган.
Тайёр шиша буюмларни керакли миқдорини етказиб бериш, етказиш жараёнида сақлаш қийинчиликлари, синиш эҳтимолининг катталиги сабаб шаҳар ташқарисидаги устахоналарда хомашё қайнатилиб, шаҳар ичидаги устахоналарга ярим тайёр маҳсулот (қуйма, ёмби шаклда) кўринишида етказиб берилганлиги сабаб шишадан тайёр буюм ясовчи усталар аксар ҳолатларда шаҳарлардагина фаолият юритганлиги, Туронда шишасозлик устахоналари ҳам ихтисослашган марказларда ишлаб чиқарилгани ҳақидаги маълумотлар Тошкент шаҳри археологик ёдгорликларини тавсифлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияснинг 2025-йил 31-октябрдаги 3/1255-2639-сонли маълумотномаси). Тадқиқот натижалари Ўзбекистоннинг бой маданий меросини илмий далиллар асосида талқин қилишга хизмат қилган.