Кубаев Суръат Шавкатовичнинг 
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража берадиган фан тармогʻи номи): “Қадимги Турон аҳолисининг атроф-муҳитга мослашувида тураржойларнинг ўрни”. 07.00.01 – Ўзбекистон тарихи, 07.00.06 – Археология.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақами: Б2026.2.DSc/Tar172
Илмий раҳбар: Абдулҳамиджон Анарбаев, тарих фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фанлар академияси Тарих институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса, ИК рақами: Ўзбекистон Фанлар академияси Тарих институти DSc.05/2025.27.12.Tar.05.01. 
Расмий оппонентлар: Баҳтиёр Қурбонович Сайфуллаев тарих фанлари доктори, профессор; 
Баҳодир Эшов тарих фанлари доктори, профессор.
Бобир Собирович Ғоибов, тарих фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Қадимги Турон аҳолисининг турли табиий муҳитларга мослашув жараёнида тураржой омилининг тутган ўрнини ва аҳамиятини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
Қадимги Турон теграсида тош давридан, 12 юзйилликларга қадар бўлган даврга оид очиб ўрганилган тураржойлар маълумотлари қайта таҳлил қилиниб тураржойларни биргина меъморчилик кўрсаткичи эмас, балки кишиларнинг бирор-бир муҳитга, шароитга мослашуви ва дунёқарашини акс эттирувчи восита сифатида ўрганишга ёрдам берувчи бир неча босқичли услубият ишлаб чиқилди; 
Қирқхужра, Ахсикент, Қанқа, Афросиёб,  Баландтепа, Хонтепа ва бошқа бир қанча ёдгорликлар, тарихий-меъморий иншоатларда олиб борилган археосейсмологик изланишлар давомида тўпланган тажрибага таянилиб, лой меъморчилиги устувор бўлган теграларда археосейсмологик изланишлар олиб бориш бўйича услубият шакллантирилди, у билан ҳар қандай археологик, этнографик ёки бирор-бир тарихий манба устидаги изланишлар чўғида ўтмишда юз берган тектоник ўзгаришлар ва уларнинг оқибатлари туфайли келиб чиққан иқлим ўзгаришларининг кишилар турмушига таъсири тўғрисида хулосалар олиш имкони далилланди;
Турон бўйлаб олиб борилган археосейсмологик изланишлар ёзма манбалардаги билгилар билан солиштирилиб, мил. олд. 2-мингйилликдандан бошлаб мил. 13-юзйилликкача қарийб 30 та ер силкинишининг юз берган чоғларига ойдинлик киритилди ҳамда 5–6 юзйилликлардаги йирик ер силкинишлари туфайли кўпгина шаҳарлар йўқ бўлгани, Афросиёб, Қанқа, Ахсикент кабиларнинг майдони қисқаргани, Ерқўрғон, Қирқхужра каби бошқалари эса тўлиқ ташлаб кетилгани, 9–12 юзйилликларга келиб 12 та йирик ер силкинишлари туфайли Қанқа, Ахсикент, Пойкенд тўлиқ ташлаб кетилгани, Афросиёб янги ерга кўчгани илмий томондан асослаб берилди;
Туроннинг палеолитдан то милоднинг 13-юзйиллигигача бўлган чоғларида кишиларнинг табиатга мослашуви икки шаклда юз берган ва биринчи шакли қисқа муддатли мослашув - тураржойларнинг режавий тузилишдаги ўзгаришлар (иссиқликни сақлаш учун ичма-ич режавий тузилиш, деворларнинг қалинлашуви), қайта тузатишлар (ер силкинишларидан кейинги сувоқлар, контрофорслар, мудофаа деворлари йўлакларининг тўлдирилиши, қўшимча саҳнлар қурилиши) шаклида ҳамда иккинчи шакл узоқ муддатли мослашув - шаҳар, қишлоқларининг нисбатан хавфсизроқ ерларга кўчиши, янги ерларни оʻзлаштириш каби стратегик мослашувидан иборатлиги кўрсатилиб бу тизим алоҳида “Турон мослашув йўсини  (модели)” эканлиги исботланди;
Археологик қазишмаларда кузатилган ер силкинишлари ва иқлим ўзгаришларининг таъсирини Наршахий, ибн Хавқал, ибн Асир, Ёқут, Самъоний каби ўрта чоғ муаллифларининг билгилари билан солиштириш орқали, ушбу табиий офатларнинг фақат меъморчиликда эмас, балки суғориш тизимларининг бузилиши, аҳолининг кўчиши, солиқ тушумларининг камайиши ва ҳатто, давлат марказларининг ўзгариши каби иқтисодий-ижтимоий ва сиёсий жараёнларга ҳам кучли таъсир кўрсатгани илмий асосланди;
5–8 юзйилликларга Турон аҳолиси тураржой барпо қилишда табиий офатларга қарши сейсмик хавфлар ва иқлим ўзгаришларига қарши тура оладиган мос қолипли пахса ва хом ғишт деворларнинг инновацион тарзда (қаторли, тик, кўндаланг, контрфорслар) терилиш усулини, 9–12 юзйилликларда эса синч деворлардан фойдаланиш орқали ҳамда ҳарорат барқарорлигини таъминлаш учун тагхона–ертўлалар, пол остида қурилган иситиш қурилмалари, турли кўринишдаги сандал ва канли печлар, сув тўплаш ва сақлаш инфратузилмаларини хонадонга мослаштириш каби усулларини ишлаб чиққани асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Мавзу юзасидан ишлаб чиқилган илмий хулоса ва таклифлар асосида:
Қадимги Турон теграсидаги энг қадимдан юзага келган тураржойларни ўрганишда бир неча босқичли ўрганиш услубияти ишлаб чиқилиб, у орқали шу чоққача очилган тураржойларни янгидан таҳлил қилиш ва бунда тураржойлар биргина меъморчилик кўрсаткичи эмас, балки кишиларнинг бирор-бир муҳитга мослашуви ва дунёқарашини акс эттирувчи восита ўлароқ қараш кераклиги тўғрисидаги маълумотлардан “Ўзбекистон тарихи” телеканалида берилган “Ибтидо”, “Тарих майдони” кўрсатувларини тайёрлашда фойдаланилган (2025-йилнинг 30-июнидаги 01-33/494-сонли маълумотномаси).
Археологик қазишмалар орқали ойдинлашган ер силкинишлари ва иқлим ўзгаришларининг таъсирини Наршахий, ибн Хавқал, ибн Асир, Ёқут, Самъоний каби ўрта чоғ муаллифларининг билгилари билан солиштириш орқали, ушбу табиий офатларнинг фақат меъморчиликда эмас, балки суғориш тизимларининг бузилиши, аҳолининг кўчиши, солиқ тушумларининг озайиши ва ҳатто, давлат марказларининг ўзгариши каби иқтисодий-ижтимоий ва сиёсий жараёнларга ҳам кучли таъсир кўрсатгани 2021-йилда бажарилган “Ўзбекистон – жаҳон сивилизацияси кесимида” лойиҳаси доирасида яратилган “Ўзбекистон – жаҳон сивилизацияси кесимида” илмий-оммабоп тўпламининг “Ўзбекистон ҳудудида тураржой қурилиш маданияти тарихи” қисмини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Ўзбекистондаги ислом сивилизацияси марказининг 2025-йил 8-июлдаги 3/1255-1015-сонли маълумотномаси).
Фарғона, Тошкент, Самарқанд, Қашқадарё вилоятлари археологик ёдгорликлари (Қирқхужра, Ахсикент, Баландтепа, Қанқа, Афросиёб, Хонтепа)даги археосейсмологик изланишлар маълумотларига таянилиб, лой меъморчилиги устувор бўлган теграларда археосейсмологик изланишлар бўйича услубият шакллантирилди, бу услубият билан ҳар қандай археологик, этнографик ёки бирор-бир тарихий манба устидаги изланишлар давомида ўтмишда юз берган тектоник ўзгаришлар ва уларнинг оқибатларидан юзага келган иқлим ўзгаришларининг кишилар турмушига таъсири тўғрисида хулосалар олиш бўйича “Ўзбекистон тарихи” телеканалида берилган “Ибтидо”, “Тарих майдони” кўрсатувларини тайёрлашда фойдаланилган (2025-йилнинг 30-июнидаги 01-33/494-сонли маълумотномаси).
Турон бўйлаб олиб борилган археосейсмологик изланишлар ёзма манбалардаги билгилар билан солиштирилиб, мил. олд. 2-мингйилликдан бошлаб мил. 13-юзйилликкача қарийб 30 та ер силкинишининг юз берган чоғларига ойдинлик киритилди, буни 5–6 юзйилликлардаги йирик ер силкинишлари туфайли кўпгина шаҳарлар йўқ бўлгани, Афросиёб, Қанқа, Ахсикент кабиларнинг майдони қисқаргани, Ерқўрғон, Қирқхужра тўлиқ ташлаб кетилгани, 9–12 юзйилликларга келиб эса 12 та йирик ер силкинишлари туфайли Қанқа, Ахсикент, Пойкенд тўлиқ ташлаб кетилгани, Афросиёб янги ерга кўчгани тўғрисидаги билгилардан 2021 йилда бажарилган “Ўзбекистон – жаҳон сивилизацияси кесимида” лойиҳаси доирасида яратилган “Ўзбекистон – жаҳон сивилизацияси кесимида” илмий-оммабоп тўпламининг “Ўзбекистон ҳудудида тураржой қурилиш маданияти тарихи” қисми ёзилган (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Ўзбекистондаги ислом сивилизацияси марказининг 2025-йил 8-июлдаги 3/1255-1015-сонли маълумотномаси). 
Турон тураржойлари ўрнагида палеолитдан то милоднинг 13-юзйиллигигача кишиларнинг табиатга мослашувининг “Турон мослашув йўсини  (модели)” ишлаб чиқилиб, у тураржойлар режавий тузилишдаги ўзгаришлар (иссиқликни сақлаш учун ичма-ич режавий тузилиш, деворларнинг қалинлашуви), қайта тузатишлар (ер силкинишларидан кейинги сувоқлар, контрофорслар, мудофаа деворлари йўлакларининг тўлдирилиши, қўшимча саҳн (стилобат)лар қурилиши)ни қамраб олган қисқа муддатли мослашув ҳамда шаҳар, қишлоқларининг нисбатан хавфсизроқ ерларга кўчиши каби жараёнларни кўрсатувчи узоқ муддатли стратегик мослашувидан иборат эканлиги ҳақидаги хулосалар Маданий мерос агентлигига топшириб келинган ҳисоботларда акс этган (2025-йилнинг 30-июнидаги 01-33/494-сонли маълумотномаси). 
5–8 юзйилликларга доир тураржойлар қурилиш тартиблари ўрганилиб, Туронда сейсмик хавфлар ва иқлим ўзгаришларига мос қолипли пахса ва хом ғишт деворларнинг инновацион тарзда (қаторли, тик, кўндаланг, контрфорслар) терилиши, 9–12 юзйилликларда эса синч деворлар қуриш орқали ер силкинишига чидамлиликка эришилгани ҳамда ҳарорат барқарорлигини таъминлаш учун тагхона–ертўлалар, пол остида қурилган иситиш қурилмалари, турли кўринишдаги сандал ва канли печлар, сув тўплаш ва сақлаш инфратузилмалари яратилгани тўғрисидаги маълумотлардан Туркия Жумҳуриятининг ТРТ АВАЗ канали тайёрлаган “Ҳаётбаҳш наҳрлар. Сирдарё” қисмини тайёрлашда фойдаланилган (ТРТ АВАЗ канали томонидан берилган маълумотнома).