Темирова Мунира Амиркуловнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри: «Тохаристон симобкўзачалари: эволюцияси ва типологияси (ИХ-ХИИИ аср бошлари)», 07.00.06 -Археология (тарих фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.3.PhD/Tar2069
Илмий раҳбар: Холиқов Зокир Эшболтаевич, тарих фанлари номзоди, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи:Термиз давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами:Самарқанд археология институти, DSc.13/2025.27.12.Tar.02.01. Расмий оппонентлар: Раимқулов Абдусабур Аззамович, тарих фанлари доктори; Самибаев Масуд Кимович, тарих фанлари номзоди.
Етакчи ташкилот номи:Самарқанд давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади. Тадқиқот ишининг мақсади Тохаристон (асосан, Эски Термиз) симобкўзачалари, кулоллар маҳаллалари, симобкўзачаларнинг пайдо бўлиши, ясалиши ва уларнинг мақсад ва вазифалари, маҳаллий хомашёсининг ўзига хос хусусиятларини кенг доирада таҳлил қилиш. 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:    
Археологик ва ёзма манбалар таҳлилига кўра, симобкўзачаларнинг 13 хил номларда аталиши, шунингдек, Ўрта Осиё ҳудуди учун симобкўзачаларнинг 4 хил вазифаси очиқланди ва ушбу ҳудуднинг 12 та тарихий – маданий ўлкаларида (Шош, Илоқ, Фарғона водийси, Уструшона, Самарқанд Суғди, Жанубий Суғд, Бухоро Сугʻди, Шимолий Тохаристон, Чагʻаниён, Қадимги Хоразм, Чу ва Или ўлкаси, Шимолий Хуросон) жойлашган 61 та аҳоли манзилларидан симобкўзачалар топилганлиги илмий жиҳатдан аниқланди ва хариталаштирилди;
Эски Термиз ва унинг атрофларидан топилган симобкўзачалар типологияси яратилди ва унга кўра симобкўзачалар 5 хил тип (сфероконик, цилиндрсимон, эллипсоидал, сфероид, маълум бир шаклга эга бўлмаган) ва 4 хил кўриниш (конуссимон, трапец шаклли, томчи, зооморф) га эга эканлиги, шунингдек, Эски Термиз симобкўзачалари стратиграфияси ва яратилган типологияси асосида, уларнинг хронологияси ИХ-ХИИИ аср бошлари эканлиги илмий жиҳатдан далилланди;
Ушбу ҳудуд симобкўзачалари эволюцияси ишлаб чиқилди, унга кўра, Эски Термиз симобкўзачалари икки босқичда шаклланган бўлиб, биринчи босқич – илк пайдо бўлиш (ИХ-ХИ асрлар), иккинчи босқич - ривожланиш ва оммалашув босқичи (ХИ - ХИИИ аср бошлари) ни ўз ичига олиши илмий жиҳатдан исботланди;
Эски Термиз ва Термизшоҳлар саройидан топилган симобкўзачалар намуналаридан кимё-технологик анализлар амалга оширилди, ЭДХ натижаларига кўра, симобкўзачаларнинг хомашё таркибида 25 хил элемент (асосий элементлар Си, Cа, Фе, Ал, К, Т, Пб, Cу) аниқланди ва Эски Термиз симобкўзачаларининг термогравиметрик (ТГА) ва дифференциал термик анализ (ДТА) графиги асосида ўтказилган таҳлилига кўра, топилмаларнинг масса йўқотиш жараёни 961,18 °C гача давом этиши аниқланди.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
“Тохаристон симобкўзачалари: эволюцияси ва типологияси (ИХ-ХИИИ аср бошлари)” мавзуси бўйича олиб борилган тадқиқот иши доирасида ишлаб чиқилган назарий ва амалий хулоса, тавсия ва таклифлар асосида:
Ўрта Осиёнинг ўрта асрлар кулолчилиги ҳақида, кулолчилик хумдонлари, сопол буюмлар ассортиментлари ҳақида, симобкўзачалар ишлаб чиқарилиш техникаси, хомашё таркиби, Ўрта Осиёнинг симобкўзачалар пишириш марказлари ва уларнинг маҳсулотларидаги ўхшаш ва фарқли жиҳатлари, симобкўзачалар вазифавий мақсадига доир хориж ва Ўрта Осиёда олиб борилган тадқиқотлар тарихи ҳақида, симоб элементининг фойдаланиш соҳаларига доир Ўрта асрлар манбаларига таянган ҳолда илмий хулосалар бериш, симобкўзачалар тарқалиш географияси, хронологияси, типологиясига тўғрисидаги ёзма ва моддий манбаларнинг қиёсий таҳлилига оид маълумотлардан “Ўзбекистон тарихи” телеканалининг “Тақдимот” кўрсатувини тайёрлашда фойдаланилган. (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Маърифат” ижодий бирлашмаси” давлат муассасасининг 2025 йил 28-августдаги 01-33/652-сонли маълумотномаси). Натижаларнинг амалиётга жорий қилиниши, телетомошабинларда Ўрта Осиёнинг симобкўзачалари, тарқалиш географияси борасидаги тушунчаларини бойитишга ўз ҳиссасини қўшади. 
Шимоли-Ғарбий Тохаристонда жойлашган Эски Термиз, Ҳайитобод, Термизшоҳлар саройи каби шаҳар ва аҳоли манзилгоҳларидан аниқланган ва бугунги кунда Термиз археология музейида сақланаётган 300 дан ортиқ симоб кўзачалар тўғрисида, уларнинг пайдо бўлиш хронологияси, эволюцияси ва типологияси ушбу масалага оид илмий хулосаларидан ва олиб борилган тадқиқотларидан музей фондларида сақланаётган топилмалар маълумотномаларини тайёрлашда фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлигининг 2025 йил 9 сентябрдаги 04-053595- сонли маълумотномаси). Натижада, Ўрта Осиёнинг ўрта асрлар кулолчилиги тўгʻрисида кўплаб маълумотлар келтирилди.
Эски Термизнинг ўрта асрлар кулолчилиги ҳақида, уларнинг номланиши (симобкўзача, сфероконус идишлар, ҳарбий қуроллар, балсанг, торанж ва бошқалар), Ўрта Осиёда амалда бўлган вазифавий мақсадлари тўғрисида олиб борилган тадқиқоти маълумотларидан Термиз Археология музейи ўрта асрлар фондларини бойитишди фойдаланилди. (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги Термиз Археология музейи 2025-йил 12- декабрдаги 282 - сонли маълумотномаси). Натижалар, Ўрта Осиё аҳолисининг ўрта асрлар ҳунармандчилиги соҳалари, хусусан, уста кулоллар маҳоратлари ҳақида музейга ташриф буюрувчиларга янги маълумотлар беришга хизмат қилади.
Эски Термиз ва унинг атрофИ ҳудудларидан топилган бугунги кунда Термиз археология музейи кўргазмалар ва асосий захираларида сақланаётган 300 дан ортиқ симобкўзачалар тўғрисида олиб борилган тадқиқотлари, уларнинг пайдо бўлиш хронологияси (ИХ асрнинг сўнгги ХИИИ аср бошлари), эволюцияси ва типологияси (5хил тип, 4 хил кўриниш), безаклар тавсифи (геометрик, ёзувсимон, рамзий, мураккаб), уларнинг Ўрта Осиёнинг тарихий - маданий вилоятларидан топилган симобкўзачалар билан амалга оширилган қиёсий таҳлиллари, шу билан бир қаторда, Эски Термиз топилмалари асосида ўтказилган кимёвий таҳлиллар натижалари, ушбу масалага оид илмий хулосаларидан, музей фондини янада бойитишда фойдаланилди. (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги Термиз Археология музейи 2025-йил 12-декабрдаги 282-сонли маълумотномаси). Натижалар музейга ташриф буюрувчиларнинг сонини ортишига ва топилмалар тўғрисида кенгроқ маълумотлар тақдим этишга хизмат қилади.