Шайматов Мансур Жўрабаевичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тижорат банклари томонидан алоқа корхоналарини кредитлашни такомиллаштириш йўллари”, 08.00.07 – “Молия, пул муомаласи ва кредит”.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам:
Илмий раҳбар: Турабов Сарвар Абдумаликович, иқтисодиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат иқтисодиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат иқтисодиёт университети, DSc.03/2025.27.12.I.23.05.
Расмий оппонентлар: Жумаев Нодир Хосиятович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор; Бердияров Бахриддин Тавашарович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Г.В.Плеханов номидаги Россия иқтисодиёт университети Тошкент шаҳри филиали.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: тижорат банклари томонидан алоқа корхоналарини кредитлашни такомиллаштиришга қаратилган таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
тижорат банклари томонидан алоқа корхоналари хисоб рақамида корпоратив мижоз мақомига эришганда уларга ажратиладиган кредит фоизини 1 фоизга тушириш орқали банк даромадини 3 фоизгача ошириш имконияти таклиф этилган;
алоқа корхоналарини кредитлаш жараёнида банк кредит рисклари тузилмасидан келиб чиқиб уч гуруҳга технологик, тарифлик, инвестицион ва регулятив рискларга ажратиш асосида “интеграциялашган кредит риск профили ИКРП” модели ишлаб чиқилган;
банк активлар портфелида телекоммуникация кредитларининг оптимал улуши “телеком-активлар улуши” кўрсаткичи (ТАР-Телеcом Ассет Ратио) орқали тармоқлараро чегараси 3-8 фоизгача бўлиши таклифи асосланган;
банкларининг алоқа корхоналарига ажратган кредитлари самарадорлигини 5 унсурли Интеграллашган кредит самарадорлиги индекси (CЕИ) рентабеллик, рисклик, муддатлилик, технологик натижа ва ижтимоий таъсирини аниқлаш усули таклиф этилган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тижорат банкларида халқаро трансформация жараёнларини такомиллаштиришга оид илмий натижалар асосида:
тижорат банклари томонидан алоқа корхоналари хисоб рақамида маблағлар корпоратив мижоз мақомига етганда уларга ажратиладиган кредит фоизини 1 фоизга пасайтириш орқали банк даромадини 3 фоизгача ошириш имконияти тўғрисидаги таклифи “Алоқа банк” акциядорлик тижорат банки фаолиятини кенгайтириш ва ривожлантириш боʻйича 2025-йил бизнес режасида оʻз аксини топган (“Алоқа банк” акциядорлик тижорат банк 2025-йил 4-ноябрдаги №16-04/5418-сон маълумотнома). Мазкур илмий таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида 2025-йилда алоқа корхоналарига берилган кредитлар 40,0 млрд. сўмга банк даромадлари 8,1 млрд. сўмга ортишига эришилган;
алоқа корхоналарини кредитлаш жараёнида банк кредит рисклари тузилмасидан келиб чиқиб уч гуруҳга технологик, тарифлик, инвестицион ва регулятив рискларга ажратиш асосида “интеграциялашган кредит риск профили ИКРП” модели ишлаб чиқилган таклифи “Алоқа банк” АТ амалиётига жорий этилган (“Алоқа банк” акциядорлик тижорат банк 2025-йил 4-ноябрдаги №16-04/5418-сон маълумотнома). Мазкур илмий таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида тижорат банкининг юзага келиши мумкин бўлган рисклари олдини олишга ўз ҳиссасини қўшган. Уч моделли кредит таҳлилида анъанавий молиявий рисклардан ташқари технологик эскириш ва рақамли трансформация суръатларининг таъсирини баҳолаш имконини берган;
банк активлар портфелида телекоммуникация кредитларининг оптимал улуши “телеком-активлар улуши” кўрсаткичи (ТАР-Телеcом Ассет Ратио) орқали тармоқлараро чегараси 3-8 фоизгача бўлиши таклифи “Алоқа банк” АТБ “2025-йил учун ишлаб чиқилган кредит сиёсати”ни ишлаб чиқишда инобатга олинган (“Алоқа банк” акциядорлик тижорат банк 2025-йил 4-ноябрдаги №16-04/5418-сон маълумотнома). Мазкур таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида банк кредит портфелини диверсификация қилишда назарий асос бўлиб хизмат қилади. ТАР модели банкларга кредит портфелини тармоқлар кесимида мувозанатлаштириш, сектор рискини олдиндан аниқлаш ва капитал етарлилигини оптималлаштириш имконини берган;
банкларининг алоқа корхоналарига ажратган кредитлари самарадорлигини 5 унсурли Интеграллашган кредит самарадорлиги индекси (CЕИ) рентабеллик, рисклик, муддатлилик, технологик натижа ва ижтимоий таъсирини аниқлаш усули таклиф этилган. CЕИ асосида шакллантирилган таҳлиллардан “Алоқа банк” АТ ривожланиш стратегияси боʻйича “йўл харитаси”ни ишлаб чиқишда фойдаланилган (“Алоқа банк” акциядорлик тижорат банк 2025-йил 4-ноябрдаги №16-04/5418-сон маълумотнома). Мазкур илмий таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида алоқа корхоналарига бериладиган кредитлар молиявий натижалар билан бир қаторда технологик модернизация ва ижтимоий фойда яратади. Банк мижозларининг сони ортишига ва мамлакатда алоқа тармоқларини яхшилашга хизмат қилган.