Артикова Шахноза Махамадовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

 I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Рус, ўзбек ва инглиз маданиятларида хушмуомалалик категориясининг лингвопрагматик хусусиятлари (оила риторикаси материали асосида)” 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.4.PhD/Fil5290
Илмий тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети.
Илмий раҳбар: Давлятова Гулчеҳра Насировна, Педагогика фанлари номзоди, профессор.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Наманган давлат чет тиллари институти, PhD.03/2025.27.12.Fil.35.02
Расмий оппонентлар: Абдувалиев Мухаммаджон Арапович, филология фанлари доктори (ДСc), профессор; Юлдашев Акмал Ғуломович, филология фанлари доктори (ДСc), доцент
Етакчи ташкилот: Қўқон давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади рус, ўзбек ва инглиз тилларида сўзлашувчилар томонидан хушмуомалалик категориясининг нутқий экспликациясининг ўзига хос хусусиятларини аниқлаш, оила риторика узусида мустаҳкамланган хушмуомалалик стратегиялари ва коммуникатив услубларга таъсирини асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
оилавий дискурсда мулойимликнинг нутқий амалга оширилишига хос тизимли стратегиялар мажмуаси аниқланиб, Британия намунасида модал феъллар ва қисқа миннатдорлик формулалари асосида ифодаланган конвенсионал-билвосита илтимосларнинг устунлиги, ўзбек намунасида эса “юқоридан пастга” йўналишида тўғридан-тўғри императив шаклларнинг доминантлиги ҳамда “пастдан юқорига” йўналишида феълнинг кўплик шакли қўлланган “сиз” мурожаати орқали ифодаланган юқори даражадаги мулойим билвосита илтимослар ва гиперболалашган миннатдорлик шаклларининг устунлиги асослаб берилиб, шунингдек рус оиласида аралаш моделнинг шаклланиши аниқланиб, у ота-оналар нутқида “пожалуйста” мулойимлик маркери билан қўшилган императив конструкциялар ҳамда болалар нутқида билвосита-сўров шаклидаги илтимосларнинг уйғунлашуви билан тавсифланиб, бунда мурожаат, илтимос ва миннатдорлик нутқий актларини моделлаштиришда иштирок этувчи тил воситалари, жумладан шахсий олмошлар танлови, қариндошлик номинациялари ва мурожаат шакллари тизими, кичрайтирувчи-эркаловчи ҳамда эгалик аффикслари, мулойимлик юкламалари, шунингдек гиперболизация ва метафоризация стратегияларининг фунционал роли илмий жиҳатдан ёритилган;
рус ва ўзбек лингвомаданиятларининг устун коммуникатив услублари инглиз тилидаги оилавий дискурс билан қиёсий таҳлил асосида дифференсиал хусусиятларга эга экани аниқланиб, инглиз (британ) услубининг негатив мулойимлик ва эгалитарлик тамойилларига йўналтирилган ҳолда модал феъллар воситасида ифодаланган симметрик билвосита илтимослар ҳамда ихчам миннатдорлик ва узр формулалари билан тавсифланиши, ўзбек моделининг эса иерархик тузилма билан характерланиб болаларнинг ота-оналарга “сиз” шаклида мурожаат қилиши, феълларнинг кўплик шаклидан фойдаланиши, катталарнинг шахсий исмларини қўллашдан тийилиши, мурожаатнинг оилавий роллар орқали амалга оширилиши ва мазкур тизим доирасида катталар томонидан тўғридан-тўғри императивларнинг қўлланиши легитимлашиши, рус анъанасининг эса оралиқ позицияни эгаллаб ота-оналарга “ты” тарзида мурожаат қилинишига қарамай позитив мулойимлик стратегияларининг устуворлиги билан ажралиб туриши ҳамда тўғридан-тўғри директиваларнинг “пожалуйста” бирликлари ва кичрайтирувчи-эркаловчи суффикслар воситасида юмшатилиши илмий-назарий жиҳатдан асосланган;
оилавий риторика матнларининг коммуникатив-прагматик хусусиятлари ҳамда оилавий мулоқотнинг типик вазиятларида рус, ўзбек ва инглиз коммуникатив услубларининг доминант сифатлари қиёсий таҳлил асосида аниқланиб, илтимоснинг тўғридан-тўғрилиги/билвоситалиги параметри бўйича британ намунасида конвенсионал-билвосита шаклларнинг мутлақ устунлиги, ўзбек намунасида “юқоридан пастга” йўналишида тўғридан-тўғри императивлар ва “пастдан юқорига” йўналишида кўпсўзли билвосита илтимосларнинг деярли тўлиқ уйғунлашуви ҳамда рус намунасида аралаш типнинг кузатилиши, шунингдек расмийлик/норасмийлик ва экспрессивлик/лакониклик параметрларига кўра ўзбек моделининг қутбийлиги, яъни мажбурий “сиз” мурожаати, феълнинг кўплик шакли, катталар исмларига нисбатан табу, гиперекспрессивлик ва кўпсўзлилик, британ моделининг эса исм орқали мурожаат, формал жиҳатдан белгиланган масофанинг йўқлиги ва лакониклик билан ажралиб туриши, рус оиласининг эса оралиқ позицияни эгаллаб “мама/папа” каби мажбурий мурожаат бирликлари, ота-онага исм билан мурожаатнинг йўқлиги, норасмий “ты” ва мўътадил экспрессивлик билан тавсифланиши аниқланган;
оилавий риторикани тадқиқ этиш учун дискурсив-якунловчи анкета асосида саккизта коммуникатив сценарийни (“ота-оналар → болалар», «болалар → ота-оналар”, “эр ↔️ хотин”) қамраб олувчи ҳамда 70 нафар британ инглиз тили, 70 нафар рус тили ва 70 нафар ўзбек тили соҳиблари жавобларини қиёсий лингвомаданий таҳлил қилиш тартибини ўз ичига олган социо-когнитив инструментарий ишлаб чиқилган бўлиб, унинг қўлланилиши натижасида рус, ўзбек ва британ лингвомаданиятларида мулойимлик стратегияларининг ўзига хослигини акс эттирувчи янги, ўзаро қиёсланадиган эмпирик маълумотлар корпуси ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Таққосланган тилларда хушмуомалалик тоифаси бўйича тадқиқ этишdan олинган илмий натижалар асосида:
рус, ўзбек ва инглиз оила риторикасида хушмуомалаликнинг нутқий ифода этилиши стратегиялари, миннатдорчилик, илтимос ва мурожаат нутқий актларини моделлаштиришнинг лингвистик воситалари ва механизмлари, тарихий-миллий ва маданий анъаналар билан шартланган хушмуомалалик стратегияларининг универсал ва хос хусусиятларини, хушмуомала нутқий хулқ-атвор моделларини намойиш этувчи хулосаларидан  Фарғона давлат университетида 2020–2022 ўқув йилида амалга оширилган “English Access Microscholarship Program” халқаро амалий лойиҳаси доирасида қўлланилган (грант рақами S-UZ800-20-GR-0040)  (Фарғона давлат университетининг 2025-йил 15-апрелдаги 04/3316-сон гувоҳномаси). Натижада ўқувчи ёшларнинг оилавий ананаларга, хусусан, оилавий муносабатларга, турли лингвомаданиятлардаги оилавий риторикага қизиқиши ортган;
рус, ўзбек ва инглиз тилларининг коммуникатив услубларининг доминант хусусиятларини, шунингдек ижтимоий-маданий омиллар ва анъанавий қадриятларнинг рус, ўзбек ва инглиз маданиятлари вакиллари оила риторикасида нутқий актларни амалга оширишига таъсирини акс эттирувчи хулосалар ва илмий натижалардан IF2019081773 рақамли “Мусиқа ва санъат ўқув муассасалари учун “Болалар рақслари” фанидан интерактив ўқув-методик қўлланмалар яратиш фундаментал лойиҳасини амалга оширишда, хусусан, “Ўзбек болалар рақслари, рақс либослари ва тақинчоқлари номларининг ўзбекча-русча-инглизча-франсузча қисқача изоҳли луғати”ни тузишда қўлланилган (2025-йил 05-июндаги 1/04-248-сон маълумотнома). Натижада фундаментал лойиҳанинг, жумладан, изоҳли луғатнинг мазмуни лингвокултурологик компонент ва маданиятлараро қиймат билан бойитилган;