Абдушукурова Камола Алижон қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертация ҳимояси ҳақида
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Taraxacum Wigg туркумига мансуб доривор ўсимликларнинг паразит фитонематодалари (Тошкент Ботаника боғи мисолида)”, 03.00.06 – Зоология (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: Б2023.4.PhD/B1025.
Илмий раҳбар: Эшова Холиса Саидовна, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Гулистон давлат университети, PhD.03/2025.27.12.В.38.03.
Расмий оппонентлар: Дадаев Саид Дадаевич, биология фанлари доктори, профессор; Кучбоев Абдураҳим Эргашович, биология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Taraxacum туркумига мансуб доривор ўсимликларнинг паразит фитонематодалари тур таркибини, улар билан ўсимликларни зарарланиш хусусиятларини комплекс аниқлаш ҳамда қарши кураш чора тадбирларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Ўзбекистонда Taraxacum туркумига мансуб доривор ўсимликлар - Taraxacum оффиcинале ва Т. кок-сагҳйз турларининг паразит фитонематодалари фаунаси таркиби аниқланган;
Taraxacum туркумига мансуб доривор ўсимликлари паразит фитонематодалари фаунасининг таксономияси ва биоекологик хусусиятлари очиб берилган;
илк бор Ўзбекистонда доривор қоқиўт - Taraxacum оффиcинале турини Мелоидогйне авлоди бўртма нематодаларининг уч тури - Meloidogyne arenaria, M. incognita ва M. hapla билан зарарланиши аниқланган;
илк бор доривор қоқиўт - Taraxacum officinale турида бўртма нематодалар билан зарарланиш жараёнида илдиз морфологияси ва тўқимасига нематодаларнинг таъсири исботланган;
илк бор соғлом ва бўртма нематодалар билан зарарланган доривор қоқиўт - Taraxacum оффиcинале илдизининг фитокимёвий (аминокислоталар, углеводлар, витаминлар) таркиби ва миқдори асосланган;
доривор ўсимликларга зарар келтирувчи бўртма нематодаларга қарши профилактик ва кимёвий кураш чоралари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Taraxacum туркумига мансуб доривор ўсимликларнинг паразит фитонематодалари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
доривор ўсимликларда паразит нематодаларни тарқалиши ва улар билан зарарланишини олдини олиш бўйича ишлаб чиқилган амалий тавсиялар Тошкент Ботаника боғи амалиётига жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2025 йил 30 майдаги 4/1255-1345-сон маълумотномаси). Натижада, доривор ўсимликларни экиш ва парваришлашда паразит нематодаларни ўз вақтида аниқлаш, нематодаларнинг ҳудудлараро тарқалишига ёʻл қўймаслик борасида профилактик чора-тадбирларини ишлаб чиқиш имконини берган;
Мелоидогйне Гöелди, 1887 авлоди нематодаларига қарши ишлаб чиқилган профилактик ва кимёвий кураш тадбирлари бўйича амалий тавсиялар Тошкент Ботаника боғи “Хомашё-боп ўсимликлар интродуксияси ва агроекология лабораторияси” ва Ўсимликлар карантини ва ҳимояси агентлиги амалиётига жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025 йил 27 августдаги 05/06-04-496-сон маълумотномаси). Натижада, Тошкент Ботаника боғи доривор ўсимликлар етиштирилган зарарланмаган тоза майдонларга фитопаразит нематодаларнинг кириб бориши ва тарқалишининг олдини олиш имконини берган;
доривор ўсимликларнинг мелойдогинозига қарши Сиперметрин + хлорпирифос (cйперметҳрин + члорпйрипҳос) НУРЕЛЛ-Д ПЛЮС 55% сус.к. ва Нематозин 30% с.к. препаратлари Тошкент вилояти Занги ота тумани Алоқа МФЙ га қарашли доривор қоқиўт экилган майдонда амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025 йил 27 августдаги 05/06-04-496-сон маълумотномаси). Натижада, Сиперметрин + хлорпирифос (cйперметҳрин + члорпйрипҳос) НУРЕЛЛ-Д ПЛЮС 55% сус.к. препаратининг 0,7 % ли эритмаси қўлланилганда 74,8 %; 1 % ли эритмаси қўлланилганда 82,7; 1,3 % эритмаси қўлланилганда 86,7 % гача биологик самарадорликка эришиш имконини берган.
