Давлатова Муҳайё Ҳасановнанинг
филология фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража берадиган фан тармоғи): “Феъл предикатларининг функсионал-семантик хусусиятлари қиёсий тадқиқи (инглиз ва ўзбек тиллари мисолида)”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган: №I2025.4.DSc/Fil1104
Илмий маслаҳатчи: -.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Бухоро давлат университети DSc.03/2025.27.12.Fil.08.08
Расмий оппонентлар: Ҳамидова Муборак Ҳафизовна, филология фанлари доктори, профессор; Мирсанов Ғайбулло Қулмуродович, филология фанлари доктори, профессор; Файзуллоев Отабек Муҳаммадович, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек тилларида феъл предикатларининг функсионал-семантик хусусиятларининг муштарак ва ўзига хос хусусиятларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
инглиз ва ўзбек тилларидаги функсионал-семантик майдонни ҳосил қилишда лексик, грамматик, семантик, синтактик сатҳлар алоқадорлиги ва ушбу жараёнда феълли предикатларнинг ўтимлилик, ўтимсизлик категориялари, предикат семантикасининг чегараланганлик ва чегараланмаганлик аспектуаллик таркибида фаоллашиши асосланган; 
қиёсланаётган тилларда феълли предикатларнинг семантик фарқланиши контекстдаги бирликларнинг лексик маъноси ва ушбу лексемаларнинг акционал гуруҳларига (чегараланган, чегараланмаган, ушбу икки хусусиятли) боғлиқлиги, уларнинг тил сатҳларида лисоний воқеланишини таъминловчи асосий категориялар эканлиги аниқланган; 
ўзбек тилида резултативлик -ган шаклига эга бўлган сифатдош ва бўлмоқ, қолмоқ, кетмоқ кўмакчи феъллар воситасида, каузативлик эса -ир, -ат, -ла аффикслари ҳамда баъзи феълларнинг лексик маъноси ёрдамода шаклланса, инглиз тилида конструксияларнинг барчаси субект (А+С) ва обект (П) каби бир хил моделлар негизида ифодаланиб, улардаги “маъно кўламидаги” фарқлар конструксияларнинг дитранзитив, каузатив, интранзитив, резултатив каби турларини ҳосил қилиши далилланган;
ҳар иккала тилда аспектуаллик, каузативлик, резултативлик каби семантик компонентлар контекст асосида чегараланиб, феъл ва унинг аргументлари ўртасидаги муносабат, контекстда юзага келадиган семантик кенгайишлар, кўмакчи феъллар ва конструктив полисемия каби омиллар ФСМ тузилмасини ташкил этувчи марказий элементлар эканлиги исботланган;
инглиз ва ўзбек тилларида итеративлик ўз ифодасини иккита асосий шаклда: синтетик итеративлик-грамматик воситалар (аффикслар, қўшимчалар) орқали ҳамда аналитик итеративлик-лексик воситалар орқали, яъни феълнинг ўзи ёки унга қўшилган бошқа сўзлар воситасида, маънодош ёки синоним ҳаракатларнинг кетма-кетлиги, такрорийлиги орқали итеративлик ифодаланиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инглиз ва ўзбек тилларида феъл предикатларининг функсионал-семантик хусусиятлари тадқиқи натижалари асосида:
инглиз ва ўзбек тилларидаги функсионал-семантик майдонни ҳосил қилишда лексик, грамматик, семантик, синтактик сатҳлар алоқадорлиги ва ушбу жараёнда феълли предикатларнинг ўтимлилик, ўтимсизлик категориялари, предикат семантикасининг чегараланганлик ва чегараланмаганлик аспектуаллик таркибида фаоллашишига доир назарий хулосалардан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2017-2020-йилларда бажарилган ОТ-Ф1-030 “Ўзбек адабиёти тарихи” кўп жилдлик монографиясини (7 жилд) чоп этиш” мавзуйидаги фундаментал лойиҳада фойдаланилган (ТошДЎТАУнинг 2024-йил 20-февралдаги №04/1-446-сон маълумотномаси). Натижада феъл бирикмаларига турли сатҳларда ёндашиш мазкур обектнинг трансформацион ва деривацион хусусиятларини очиб бериш билан бир қаторда, феълнинг антропологик, психологик ва когнитив муносабатларини ёритиш имконини берган;
қиёсланаётган тилларда феълли предикатларнинг семантик фарқланиши контекстдаги бирликларнинг лексик маъноси ва ушбу лексемаларнинг акционал гуруҳларига (чегараланган, чегараланмаган, ушбу икки хусусиятли) боғлиқлиги, уларнинг тил сатҳларида лисоний воқеланишини таъминловчи асосий категорияларга доир назарий хулоса ва натижалардан Ўзбекистон Миллий университетида бажарилган КА-3-007 “Ўзбекистонда фан ва таълим интеграциялашуви жараёнининг ижтимоий, маънавий-ахлоқий, консептуал-фалсафий муаммолари таҳлили” мавзуидаги фундаментал лойиҳада фойдаланилган (ЎзМУнинг 2025-йил 28-апрелдаги № 04/11-5487-сон маълумотномаси). Натижада феълли предикатларнинг функсионал ҳамда семантик хусусиятларини когнитив нуқтайи назардан талқин қилиш имконияти яратилган;
ўзбек тилида резултативлик -ган шаклидаги сифатдош ҳамда бўлмоқ, қолмоқ, кетмоқ кўмакчи феъллари воситасида, каузативлик эса -ир, -ат, -ла аффикслари ҳамда айрим феълларнинг лексик маъноси ёрдамида шаклланиши, инглиз тилида эса бундай конструксиялар субект (А+С) ва обект (П) моделлари негизида ифодаланиб, улардаги маъно кўламига оид фарқлар дитранзитив, каузатив, интранзитив ва резултатив конструксияларни ҳосил қилишига оид хулоса ва натижалардан Самарқанд давлат чет тиллар институтида Эрасмус+ дастурининг 561624-ЭРР-1-2015-УК-ЭППКА2-CБҲЕ-СП-ЭРАСМУС+ CБҲЕ ИМЕП: “Ўзбекистонда олий таълим тизими жараёнларини модернизациялаш ва халқаролаштириш” мавзусидаги халқаро лойиҳасида фойдаланилган (Самарқанд давлат чет тиллар институтининг 2024-йил 20-февралдаги №415/02-сон маълумотномаси). Натижада мазкур илмий хулосалар инглиз тилида коммуникатив мулоқот жараёнида лисоний ва нутқий тузилмаларни таснифлашга хизмат қилган;
ҳар иккала тилда аспектуаллик, каузативлик ва резултативлик каби семантик компонентлар контекст асосида чегараланиши, феъл ва унинг аргументлари ўртасидаги муносабат, контекстда юзага келадиган семантик кенгайишлар, кўмакчи феъллар ҳамда конструктив полисемия функсионал-семантик майдон тузилмасини ташкил этувчи марказий элементлар эканлигига доир хулоса ва натижалардан Самарқанд давлат чет тиллар институтида 2022–2024-йилларда АҚШ элчихонаси ҳамда Халқаро таълим бўйича Америка Кенгаши билан ҳамкорликда, АҚШ Давлат департаменти томонидан молиялаштирилган “Энглиш Аccесс Миcросчоларшип Програм” мавзусидаги халқаро лойиҳада фойдаланилган (СамДЧТИнинг 2025-йил 22-майдаги №1539/02-сон маълумотномаси). Натижада илмий хулосаларни турли тизимли тилларда лисоний тузилмаларнинг лингвокогнитив асосларини белгилаш ва уларни ўқитиш жараёнига татбиқ этишда қўллаш имконияти яратилган;
инглиз ва ўзбек тилларида итеративлик икки асосий шаклда: синтетик итеративлик грамматик воситалар – аффикслар ва қўшимчалар орқали, аналитик итеративлик эса лексик воситалар, яъни феълнинг ўзи ёки унга қўшилган бошқа сўзлар, маънодош ёхуд синоним ҳаракатларнинг кетма-кетлиги ва такрорийлиги орқали ифодаланишига доир хулосалардан Бухоро вилояти телерадиокомпаниясининг “Тил – миллат кўзгуси”, “Ассалом, Бухоро”, “Адабий муҳит”, “Нажот билимда” теледастурлари ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Бухоро вилояти телерадиокомпаниясининг 2025-йил 26-июндаги №01-09-146-сон маълумотномаси). Натижада ушбу телекўрсатувлар учун тайёрланган материалларнинг мазмуни мукаммаллаштирилиб, уларнинг илмий далилларга бой бўлиши ҳамда кўрсатувларнинг илмий-оммабоплик хусусияти оширилишига эришилган.