Сейлханова Айнура Нурниязовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Жанубий Оролбўйи малҳамчи қўнғизлари (Cолеоптера: Мелоидае) биологик хилма-хиллиги, экологик хусусиятлари ва амалий аҳамияти», 03.00.10 – Экология (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.1.PhD/В1128.
Илмий раҳбар: Медетов Махсетбай Жапакович, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Қорақалпоқ давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қорақалпоқ табиий фанлар илмий-тадқиқот институти, DSc.05/2025.27.12.В.14.02.
Расмий оппонентлар: Шамуротова Нагима Генжемуратовна, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор; Дауилбаева Кулшат Кенесбаевна, биология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Нукус давлат педагогика институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Жанубий Оролбўйи малҳамчи қўнғизлари биологик хилма-хиллигини баҳолаш, таксономик структурасини аниқлаш, экологиясини асослаш ва кадастр тизими учун маълумотларни ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Жанубий Оролбўйи ҳудудларида олиб борилган илмий-тадқиқотлар натижасида малҳамчи қўнғизларнинг биологик хилма-хиллигининг ҳозирги ҳолати баҳоланиб, малҳамчи қўнғизларининг 2 кенжа оила, 6 та триба, 9 та авлодга тегишли бўлган 27 та тури аниқланган;
Жанубий Оролбўйидан аниқланган малҳамчи қўнғизлардан, Мйлабрис ундеcимпунcтата Фисчер-Wалдҳеим, 1844 тури Ўзбекистон фаунаси учун илк бор ва Эпиcаута эрйтҳроcепҳала Паллас, 1781, Мйлабрис cоерулесcенс Геблер, 1841, Мйлабрис cроcата Паллас, 1781, Ҳйcлеус полйморпҳус Паллас, 1771, Лйтта десерти Семенов., 1890 каби бешта тур Жанубий Оролбўйи ҳудудлари учун илк бор аниқланган;
Жанубий Оролбўйининг малҳамчи қўнғизларининг тўртта ландшафт кесимида тарқалиши очиб берилган, илк бор Жанубий Оролбўйида тарқалган малҳамчи қўнғизларнинг 27 та тур тарқалиш ареалининг хорологик, зоогеографик таҳлил натижалари бўйича 7 та гуруҳга ажратилган;
малҳамчи қўнғиз личинкалари зарарли чигиртка кузачаларида паразитлик қилиб ҳамда трофик муносабатлари бўйича 8 та чигиртка турлари аниқланган;
Жанубий Оролбўйи малҳамчи қўнғизларининг яшаш муҳити хусусиятларига мослашувига кўра 6 та экологик гуруҳларга ажратилган ҳамда уларнинг популяцияларини экологик баҳолашдан ташкил топган “кадастр тизими” ишлаб чиқилган;
Жанубий Оролбўйи малҳамчи қўнғизлар индивидларининг бойлик даражалари беш балли тизимда баҳоланган ва ҳар бир турнинг сони ва зичлигига асосан ҳолати асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Жанубий Оролбўйи малҳамчи қўнғизлари (Cолеоптера: Мелоидае) биологик хилма-хиллиги, экологик хусусиятлари ва амалий аҳамияти бўйича олинган илмий натижалар асосида:
мавсумий тарқалишини акс эттирувчи 4 та тасниф бўйича ишлаб чиқилган тавсиялар Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитасининг Мўйноқ тумани бўлими амалиётга жорий этилган (Қорақалпоғистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлигининг 2025 йил 3 июндаги 02-01/18-1832-сон маълумотномаси). Натижада, Жанубий Оролбўйи ҳудудлари малҳамчи қўнғизларининг биологик хилма-хиллигини баҳолаш, мавсумий динамикасини аниқлаш ва кадастр маълумотлари ишлаб чиқиш имконини берган;
малҳамчи қўнғиз турларининг барча биогеоценозларда личинкаларининг учраши,оммобий зараркунандаларни миқдорини чеклашда муҳим ўрин тутувчи табиий энтомофагларнинг биологик самарадорлигини аниқлаш бўйича тавсиялар Мўйноқ, Бўзатов туманлари ҳудудидаги яйлов ер майдонларида амалиётига жорий этилган (2024-йил 23-майдаги 03/08-1674 сонли маълумотномаси). Натижада, зарар келтирувчи чигирткаларга қарши малҳамчи қўнғизлар билан Осиё чигирткасининг зарарланиши 29,2 % ва воҳа чигирткалари табиий популяцияси тухумларининг зарарланиши 32,8 % гача эканлиги аниқланган ҳамда Республика ҳудудлари бўйлаб малҳамчи қўнғизлар личинкалари, яйловлар ўсимликари зараркунандаларига табиий қарши курашишда биологик кураш усули сифатида қўллаш чораларини ишлаб чиқиш имконини берган.