Маматова Насибахон Козимбековнанинг    
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Консептлар типологияси”, 10.00.11  ̶ Амалий ва компютер лингвистикаси (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № В2025.3.PhD/Fil4867.
Илмий раҳбар: Шахабитдинова Шохида Хошимовна, филология фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат чет тиллари институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат чет тиллари институти, DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Расмий оппонентлар: Гулямова Шахноза Кахрамоновна, филология фанлари доктори, профессор; Кахаров Қобил Шуҳрат ўғли, Филология фанлари доктори (DSc), доцент.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат чет тиллари институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади консептларнинг структуравий, когнитив ва маданий хусусиятларини тизимли таҳлил қилиш асосида уларнинг универсал ҳамда миллий-маданий типларини аниқлаш, таркибий-мазмуний ва функсионал-прагматик хусусиятларини тавсифлаш ҳамда замонавий консептлар типологиясини назарий жиҳатдан очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
консептларни типологик органишнинг методологик асослари такомиллаштирилган болиб, асосий мезонлар сифатида универсаллик даражаси, структуравий мураккаблик, тилда ифодаланиш шакли ва когнитив асос белгиланган ҳамда фалсафий, лингвистик ва когнитив ёндашувларнинг интеграцияси асосида торт босқичли фанлараро методологик модел ишлаб чиқилган: фалсафий-назарий таҳлил, лингвистик тавсиф, когнитив моделлаштириш ва прагматик синов босқичлари аниқланиб, типологик таснифга янгича методологик асос яратилган; ишлаб чиқилган модел хорижий тилларни оқитиш ва таржима амалиётида консептларни таҳлил қилишга татбиқ этилиши мумкинлиги асосланган;
универсал ва маданий-специфик консептларнинг озаро муносабатлари қонуниятлари аниқланган болиб, бешта асосий қонуният илмий асосланган: универсал консептларнинг маданий-специфик вариантларга трансформацияланиши, маданий контекстда универсалларнинг қайта консептуаллашуви, икки тизимли консептларнинг маданиятлараро алоқадорлиги, консептуал иерархияда универсал ядронинг сақланиши ҳамда маданий асослардаги консептларнинг локал спецификаси қонунлари очиб берилган ва озбек маданиятига хос консептларнинг универсал консептлар доирасида тутган орни ва хусусиятлари илк бор тизимлаштирилган; мазкур тасниф асосида таржима амалиёти ва маданиятлараро коммуникация жараёнларини такомиллаштиришга қаратилган амалий тавсиялар ишлаб чиқилган;
консептларнинг таркибий-мазмуний ва функсионал-прагматик таснифи яратилган болиб, уч қатламли тузилиш модели таклиф этилган: образли, қийматли ва тушунчавий қатламлар ортасидаги озаро тасир механизмлари аниқланган ҳамда мазмуний толиқлиги бойича торт тур ажратилган. Шунингдек, он тортта функсионал-прагматик тур тизимли таснифи ишлаб чиқилиб, функсионал турларнинг ушбу таснифи тил оқитиш, таржима амалиётида ҳамда реклама, ОАВ ва ижтимоий коммуникация соҳаларида консептуал стратегияларни қоллаш учун амалий қолланма сифатида тақдим этилган;
консептуал тизимларнинг динамикаси ва ривожланиш истиқболлари аниқланган болиб, глобаллашув шароитида тортта асосий тасир этувчи омил тизимлаштирилган: ижтимоий, маданий, технологик ва лингвистик омиллар, консептлар типологиясини фанлараро тадқиқ этишнинг торт босқичли методик схемаси ишлаб чиқилган ҳамда озбек тилшунослигида тортта истиқболли ёналиш асосланган: қиёсий-типологик тадқиқотлар, нейролингвистик ва психолингвистик методлар, компютер моделлаштириш ва суний интеллект усуллари, консептлар динамикасини органишга қаратилган диахроник тадқиқот ёналишлари далилланиб, консептуал лугатлар яратиш, машинали таржима тизимларини такомиллаштириш ва табиий тилни қайта ишлаш алгоритмларини ривожлантиришда консептлар типологиясидан фойдаланишнинг назарий асослари белгиланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқотнинг назарий таклифлари, амалий тавсиялари ва хулосалари қуйидагиларга татбиқ этилган:
Мазкур диссертациянинг консептларнинг таркибий тузилиши ва мазмуний хусусиятларига кўра таснифи такомиллаштирилиб, уларнинг кўп қатламли тузилишини ўрганиш асосида образли, қийматли ва тушунчавий қатламлари ўртасидаги ўзаро таъсир механизмлари аниқланиб, консептларнинг мазмуний тўлиқлиги ва репрезентация шаклларига кўра типологияси таклиф этилгани кабиларга доир материаллари ва натижаларидан лингвистик атамаларни изоҳлашда фойдаланилган. Шунингдек, консептлар борасида тадқиқотлар олиб борган тилшунос олимлар қарашларига доир талқинларни шакллантиришда хизмат қилган. “Консептлар типологияси” мавзусидаги филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси хулоса ва натижаларидан Андижон давлат университетида бажарилган бўлиб, ъ“№ ИЛ-402104213. Ўзбек тилида электрон лингвистик энциклопедик луғат ишлаб чиқиш” давлат инновацион-тадқиқот дастурлари доирасидаги лойиҳада зарур манба бўлиб ҳизмат қилган (Андижон давлат университетининг 2025-йил 25- декабрдаги 04-5569-сонли маълумотномаси). Натижада лойиҳа ишида консептларнинг таркибий тузилиши ва мазмуний хусусиятларига кўра таснифи такомиллаштирилиб, уларнинг кўп қатламли тузилишини ўрганиш асосида образли, қийматли ва тушунчавий қатламлари ўртасидаги ўзаро таъсир механизмлари аниқланиб, консептларнинг мазмуний тўлиқлиги ва репрезентация шаклларига кўра типологияси таклиф этилгани кабиларга доир материаллари ва натижаларидан лингвистик атамаларни изоҳлашда фойдаланилган;
Глобаллашув ва маданиятлараро мулоқот шароитида консептуал тизимларнинг ўзгариш динамикасини прогнозлаш асосида консептлар типологиясини ривожлантиришнинг илмий-амалий истиқболлари кўрсатилиб, консептлар типологиясини фанлараро тадқиқ этиш истиқболлари, замонавий ахборот технологиялари орқали консептларни ўрганиш имкониятлари ва методлари таклиф этилиб, ўзбек илмий фалсафий тафаккурида консептларни ўрганишнинг тилларнинг кенг доирасини қамраб олувчи типологик тадқиқотларни ўтказиш (1); нейролингвистик ва психолингвистик методларни кенг қўллаш (2); компютер моделлаштириш усулларини ривожлантириш (3); консептлар динамикасини ўрганишга қаратилган диахроник тадқиқотларни ўтказиш (4) каби истиқболли йўналишларига доир материаллари ва натижаларидан оммавий лисоний маданиятни шакллантириш усулларини ишлаб чиқишда фойдаланилган хулосалардан Андижон давлат университетида бажарилган “ОТ-Ф1-18. Оммавий лисоний маданиятни шаклантириш методлар ва методологиясини ишлаб чиқиш” давлат фундаментал тадқиқот дастурлари доирасидаги лойиҳада фойдаланилган (Андижон давлат университети 2026-йил 5-январдаги 04-15-сонли маълумотномаси). Натижада лисоний маданиятни та'минлашга оид методология янги назарий қарашлар билан бойитилган;
Хусусан, тадқиқотчи иштирокида тил ва нутқ ҳодисаларининг шаклланиши ва қўлланилишида когнитив тилшунослик соҳасидаги замонавий тадқиқотлар филологик фанларнинг асосий таркибий қисми хусусида, шунингдек когнитив тилшуносликда асосий категорияларни тушунишда сезиларли фарқлари, шу жумладан, унинг асосий мавзуси, категорик тузилиши ва услубий хусусиятлари илмий жиҳатдан ёритиб берилган хулосалардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси “Ўзбекистон” телерадоканали томонидан тайёрланган “Таълим ва тараққиёт”, “Жаҳон адабиёти”, “Адабий жараён” радиоешиттиришларини тайёрлашда (2024-2025 йиллар давомида) фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси «Ўзбекистон» телерадиоканалининг 2025-йил 15- июлдаги 05-09-1144-сонли маълумотномаси). Натижада диссертация мавзусига оид илмий-маърифий, ижтимоий-эстетик аҳамияти радио эшиттиришларнинг мазмун-моҳиятини бойитишда назарий асос вазифасини ўтаган;
Жумладан, консептларни типологик ўрганишнинг методологик асослари, турли маданиятларда намоён бўладиган универсал консептлар ва маълум лингвомаданий муҳитга хос консептлар ўртасидаги диалектик алоқадорлик, консептларнинг таркибий тузилиши ва мазмуний хусусиятлари, консептларнинг турли прагматик контекстлардаги воқеланиш хусусиятлари ҳамда уларнинг трансформацияси қонуниятлари, шунингдек, нейролингвистик ва психолингвистик методларни кенг қўллаш, компютер моделлаштириш усулларини ривожлантириш, консептлар динамикасини ўрганишга қаратилган диахроник тадқиқотларни ўтказиш каби истиқболли йўналишлари каби илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент ўзбек тили ва адабиёти университетида бажарилган “Ахборот-қидирув тизимлари (Google, Yandex, Google translate) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” доирасидаги лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент ўзбек тили ва адабиёти университети 2026-йил 2-февралдаги 04/1-577-сонли маълумотномаси). Лойиҳа доирасида, консептларни типологик ўрганишнинг методологик асослари, турли маданиятларда намоён бўладиган универсал консептлар ва маълум лингвомаданий муҳитга хос консептлар ўртасидаги диалектик алоқадорлик, консептларнинг таркибий тузилиши ва мазмуний хусусиятлари, консептларнинг турли прагматик контекстлардаги воқеланиш хусусиятлари ҳамда уларнинг трансформацияси қонуниятлари, компютер моделлаштириш усулларини ривожлантириш тадқиқотларни ўтказиш каби истиқболли йўналишлари каби илмий хулосалар ҳақидаги маълумотлардан фойдаланилган.