Жумаев Шухратнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Солиқ маъмурчилигини ташкил этиш ва амалга оширишнинг методологик муаммолари (йирик солиқ тўловчилар мисолида)”,  08.00.07 – Молия, пул муомаласи ва кредит (иқтисодиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.DSc/Iqt981
Илмий маслаҳатчи: Худойқулов Садирдин Каримович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат иқтисодиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат иқтисодиёт университети, DSc.03/2025.27.12 I.23.01.
Расмий оппонентлар: Худойқулов Хуршид Хуррамович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор; Усмонов Кахрамонжон Акбаралиевич, иқтисодиёт фанлари доктори, доцент; Эргашев Илхомжон Ободович, иқтисодиёт фанлари доктори, доцент. 
Етакчи ташкилот: Тошкент Кимё халқаро университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади Ўзбекистонда йирик солиқ тўловчиларга оид солиқ маъмурчилигини ташкил этиш ва амалга оширишнинг методологиясини такомиллаштиришга қаратилган таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
йирик солиқ тўловчиларда солиқ маъмурчилиги самарадорлигини таъминлаш тартиби товар-транспорт юк хатларини ҳар бир транспорт қатнови ва ҳар бир юк олувчи бўйича алоҳида электрон шаклда расмийлаштириш, техник носозлик ҳолатларида маълумотларни 5 календар кун ичида ахборот тизимига мажбурий киритиш ҳамда электрон ҳисобварақ-фактурани электрон товар-транспорт юк хати билан бирлаштирилган ҳолда юритиш механизмларини жорий этиш асосида такомиллаштирилган;
солиқ тўловчиларни тоифалашнинг методологик асослари йирик солиқ тўловчиларни соф тушумнинг базавий ҳисоблаш миқдорининг 735 минг бараваригача бўлган чегараси, 12 ойлик ҳисоб даври ва ўртача-йиллик 10 нафар ходим мезонлари асосида аниқлаш тартибини жорий этиш орқали такомиллаштирилган;
йирик солиқ тўловчилар бўйича ҳудудлараро солиқ инспексияси штат бирлигини кўпайтириш ва инспексия таркибида қўшимча равишда “Ўта йирик солиқ тўловчилар маъмурчилиги” бўлимини ташкил этиш орқали йирик солиқ тўловчиларга оид солиқ маъмурчилиги самарадорлигини янада ошириш таклифи асосланган;
йирик солиқ тўловчилар бўйича ҳудудлараро солиқ инспексиясида ҳисобда турадиган солиқ тўловчиларга товарларни импорт қилиш чоғида қўшилган қиймат солиғи тўлови ҳисобига бюджетдан қопланиши лозим бўлган қўшилган қиймат солиғи суммаларини ўзаро ҳисобга олиш ҳуқуқини бериш лозимлиги асосланган;
солиқларни тўлашни кечиктириш ёки бўлиб-бўлиб тўлаш имкониятини бериш шартлари таркибига камерал солиқ текширув натижалари бўйича қўшимча ҳисобланган солиқлар суммаларини солиқ органи томонидан қабул қилинган қарор кучга кирган кундан эътиборан олти ой мобайнида тенг улушларда бўлиб-бўлиб тўлаш имкониятини киритиш таклифи асосланган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Солиқ маъмурчилигини ташкил этиш ва амалга ошириш масалалари бўйича ишлаб чиқилган таклифлар асосида:
йирик солиқ тўловчиларда солиқ маъмурчилиги самарадорлигини таъминлаш тартиби товар-транспорт юк хатларини ҳар бир транспорт қатнови ва ҳар бир юк олувчи бўйича алоҳида электрон шаклда расмийлаштириш, техник носозлик ҳолатларида маълумотларни 5 календар кун ичида ахборот тизимига мажбурий киритиш ҳамда электрон ҳисобварақ-фактурани электрон товар-транспорт юк хати билан бирлаштирилган ҳолда юритиш механизмларини жорий этиш асосида такомиллаштириш таклифи Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2023-йил 21-декабрдаги 673-сонли қарори билан амалиётга жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Солиқ қўмитасининг 2024-йил 30-июлдаги 74943-сон маълумотномаси). Ушбу таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида тизимда солиқ маъмурчилигини рақамлаштириш, яширин иқтисодиёт улушини қисқартириш, тадбиркорлик субектларига ҳужжатларни расмийлаштиришда енгиллик яратиш ва давлат назоратининг самарадорлигини ошириш имкони кенгайган;
солиқ тўловчиларни тоифалашнинг методологик асослари йирик солиқ тўловчиларни соф тушумнинг базавий ҳисоблаш миқдорининг 735 минг бараваригача бўлган чегараси, 12 ойлик ҳисоб даври ва ўртача-йиллик 10 нафар ходим мезонлари асосида аниқлаш тартибини жорий этиш орқали такомиллаштириш таклифи Солиқ қўмитасининг 2024-йил 26-июндаги 2024-08-сон “Юридик шахсларни йирик солиқ тўловчилар тоифасига киритишнинг мезонларини белгилаш тўғрисидаги низомга ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида”ги қарорида инобатга олинган (Ўзбекистон Республикаси Солиқ қўмитасининг 2024-йил 30-июлдаги 74943-сон маълумотномаси). Ушбу таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида солиқ тўловчиларни тоифалашнинг методологик асосларини янада такомиллаштириш имкони яратилган;
йирик солиқ тўловчилар бўйича ҳудудлараро солиқ инспексияси штат бирлигини кўпайтириш ва инспексия таркибида қўшимча равишда “Ўта йирик солиқ тўловчилар маъмурчилиги” бўлимини ташкил этиш орқали йирик солиқ тўловчиларга оид солиқ маъмурчилиги самарадорлигини янада ошириш таклифи Солиқ қўмитасининг 2024-йил 25-январдаги 13-сонли буйругʻида инобатга олинган (Ўзбекистон Республикаси Солиқ қўмитасининг 2024-йил 30-июлдаги 74943-сон маълумотномаси). Ушбу таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида Ўта йирик солиқ тўловчилар маъмурчилиги янада такомиллашиб, улардан 2024-йилда 105,9 трлн.сўм, 2025-йилда 114,5 трлн.сўм солиқ тушумлари ундирилиб, солиқ тушумлари 2024-йилда 2023-йилга нисбатан 21,1 трлн.сўмга, 2025-йилда эса 2024-йилга нисбатан 8,6 трлн сўмга ўсиш кузатилгани ўта йирик солиқ тўловчилар сегментида солиқ маъмурчилигининг самарадорлиги сезиларли даражада ошган;
йирик солиқ тўловчилар бўйича ҳудудлараро солиқ инспексиясида ҳисобда турадиган солиқ тўловчиларга товарларни импорт қилиш чоғида қўшилган қиймат солиғи тўлови ҳисобига бюджетдан қопланиши лозим бўлган қўшилган қиймат солиғи суммаларини ўзаро ҳисобга олиш ҳуқуқини бериш таклифи Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022-йил 31-декабрдаги ПҚ-471-сонли қарори билан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Солиқ қўмитасининг 2024-йил 30- июлдаги 74943-сон маълумотномаси). Ушбу таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида йирик солиқ тўловчи ҳисобланган солиқ тўловчилар томонидан товарларни импорт қилишда ва товарларни, иш хизматларни реализация қилишда қўшимча енгилликлар яратилиши таъминланиб, йирик солиқ тўловчиларнинг 2023-йилда 162 таси 1,9 трлн.сўм, 2024-йилда 441 таси 6,3 трлн.сўм ва 2025-йилда  496 таси 5,5 трлн.сўм маблағларини божхона органларида ўзаро ҳисобга олиниши таъминланган;
солиқларни тўлашни кечиктириш ёки бўлиб-бўлиб тўлаш имкониятини бериш шартлари таркибига камерал солиқ текширув натижалари бўйича қўшимча ҳисобланган солиқлар суммаларини солиқ органи томонидан қабул қилинган қарор кучга кирган кундан эътиборан олти ой мобайнида тенг улушларда бўлиб-бўлиб тўлаш имкониятини киритиш таклифи Ўзбекистон Республикасининг 28-декабр 2023-йилдаги ЎРҚ-891-сонли қонуни билан амалиётга жорий қилинган ва Солиқ кодексининг 100-моддасининг тўртинчи қисмида ўз аксини топган (Ўзбекистон Республикаси Солиқ қўмитасининг 2024-йил 30-июлдаги 74943-сон маълумотномаси). Ушбу таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида тадбиркорларга енгиллик яратилиб, улар томонидан фаолиятини янада ривожлантиришга қўшимча имконият яратилган.