Зинатдинов Нуратдин Кобейсиновичнинг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақидаги эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Шўролар ҳокимиятининг Қорақалпоғистондаги мусулмон уламоларига нисбатан сиёсати (1917–1941 йй.)”,  07.00.01 – Ўзбекистон тарихи.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В.2022.1. PhD/Tar1025.
Илмий раҳбарининг Ф.И.Ш., илмий даражаси ва унвони:
Кошанов Бахитбай Абдикеримович, тарих фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети
Илмий Кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, илмий кенгаш рақами: Қорақалпоқ давлат университети. DSc.03/06.04.2024.Tar.20.05
Расмий оппонентларнинг Ф.И.Ш., илмий даражаси, унвони:
Абдуллаев Уткир Исмоилович, тарих фанлари доктори, доцент.
Раматуллаев Маман Алишерович, тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD).
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
Етакши ташкилот: Ажиниёз номидаги Нукус давлат педагогика институти
II. Тадқиқотнинг мақсади: 1917–1941-йилларда Қорақалпоғистонда партия-совет ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи ташкилотларнинг ислом дини ва мусулмон уламоларига нисбатан олиб борган сиёсатини ўрганишдан иборат.
 III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: Совет ҳукуматининг диний сиёсати ижтимоий ҳаётдаги муҳим ўрин эгаллаган дин ва диний муассасаларга қарши йўналтирилган бўлиб, натижада нафақат мусулмон мактаблар, масжид, мозор ва мадрасаларнинг моддий манбаларини, балки уламоларнинг иқтисодий мустақиллиги ва уларнинг ижтимоий синф сифатида йўқ этилишига йўналтирилганлиги асосланган;
Совет тузуми даврида ислом динига ва мусулмон уламоларига нисбатан қаттиқ таъқиблар натижасида уламоларнинг хўжалиги, китоб ва қўлёзмалари, бошқа ашёлари ҳам йўқ қилиниб, ёқиб юборилган, бу нафақат бир инсон, балки халқнинг кўп асрлик бутун бир маънавий, маданий дунёқараш ва бой маънавий меросининг йўқ қилинишига олиб келганлиги далилланган;
Қорақалпоғистон шароитида мусулмон уламолари ва уларнинг оила аъзоларининг барча ҳуқуқлардан бутунлай маҳрум қилиниши ва кейинчалик қатағон қилиниши совет ҳокимияти даврида ушбу "ижтимоий мақом" одамларнинг хотирасини ва тақдирини белгиловчи стигмага айлангилиги таъкидланади;
Марказий ва маҳаллий партия-ҳокимият органлари, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи тузилмалар (хусусан, ГПУ–ОГПУ) томонидан ислом дини ва мусулмон уламоларига нисбатан юритилган сиёсатнинг мазмуни ва шаклланиш босқичларини янги манбалар ва замонавий илмий ёндашувлар асосида ёритиш орқали дин жамиятнинг кундалик ҳаётида муҳим аҳамият касб этганлиги, ислом дини қоидалари ижтимоий онг ва ижтимоий меъёрларда сақланиб қолганлиги кўрсатиб берилган.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти: Тадқиқотда келтирилган фактик материаллар олий ўқув юртлари, билим юрти, коллеж ва лицейларда ватан тарихи, дин тарихи, диншунослик, сиёсатшунослик ва социология фанлари бўйича маърузалар ва махсус курслар ўқитишда, шунингдек, дунёвий ва диний илмий марказлар ҳамда муассасаларнинг илмий-тадқиқот ишларида, маънавий-маърифий фаолиятда қўлланилиши мумкин. Бундан ташқари, диссертацияда келтирилган материаллар Қорақалпоғистон тарихи бўйича умумлаштирувчи тадқиқотлар яратишда, шунингдек, ижтимоий фанлар курси доирасида маърузалар ўқишда ҳам фойдаланилиши мумкин.
Диссертациянинг амалий аҳамияти, аввало, ушбу мавзу бўйича махсус илмий адабиётларда мавжуд бўлган маълум бир бўшлиқни тўлдириши билан белгиланади. Ишда келтирилган тарихий фактлар, назарий қарашлар, умумий фикр-мулоҳозалар ва хулосалардан келиб чиқиб шакллантирилган амалий таклифлар мамлакатимизда фуқоралик жамияти, демократик давлатни шакллантиришда, давлат ва дин ўртасидаги алоқоларнинг мустаҳкамлигини таъминлаш бўйича илмий тавсияларни ишлаб чиқишга ёрдам бериши мумкин.
Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат: Тадқиқот ишида йиғилган ва таҳлил қилинган материал, хусусан, тадқиқ этилаётган даврда ҳокимият ва уламолар ўртасидаги муносабатлар тарихи ҳақидаги маълумотлар ҳамда ишлаб чиқилган хулосалар қонунчилик ва ижро органлари томонидан инобатга олиниши мумкин. Сиёсий партиялар ва жамоат ҳаракатлари бу хулосалардан диний бирлашмалар билан муносабатлар тамойилларини шакллантиришда фойдаланишлари мумкин. Шунингдек, тадқиқот материаллари давлатнинг дин ва диндорларга оид сиёсий йўналишини белгилаш ва амалга оширишда амалий асос сифатида хизмат қилади.
IV. Тадқиқот натижаларнинг жорий қилиниши: Совет ҳукуматининг мусулмон уламоларига нисбатан олиб борилган сиёсатини таҳлил қилиш жараёнида олинган илмий натижалар ва ишлаб чиқилган таклифлар қуйидаги йўналишларда амалга оширилди:
Диссертацияда келтирилган совет ҳукуматининг Қорақалпоғистонда мусулмон уламоларига нисбатан олиб борган қатағон сиёсати, диний муассасаларнинг ёпилиши, уламоларни таъқиб ва қатағон қилишга оид маълумотлар, ишнинг илмий натижаларидан Қорақалпоғистон Республикаси тарихи ва маданияти давлат музейида семинарлар ўтказишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги Қорақалпоғистон Республикаси Маданий мерос бошқармасининг 2025-йил 30-июндаги 01-03/04-401-сонли маълумотномаси, Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги Қорақалпоғистон Республикаси тарихи ва маданияти давлат музейининг 2025-йил 30-июндаги №249 маълумотномаси).
Илмий изланишлар натижасида тайёрланган диссертация илмий янгилиги, таклиф ва тавсиялари, шунингдек, асосий хулосалари Қорақалпоғистон Республикаси Телерадиоканали ДМнинг Қорақалпоқ тилида эфирга узатилган “Руwхıйлıқ бостанı” ва “Тарийх ҳáм тáǵдирлер” радиоешиттиришларини тайёрлашда фойдаланилди (Қорақалпоғистон Республикаси Телерадиоканали Давлат муассасасининг 2025-йил 18-июлдаги №05-22/417 маълумотнома ва №05-22/45 далолатнома). Мазкур эшиттиришлар орқали диссертацияда баён этилган илмий натижалар кенг оммага етказилди ҳамда жамиятда тарихий хотирани мустаҳкамлаш, диний-маърифий қадриятларни қадрлаш ва бизнинг ўрганаётган муаммо доирасида тарихий тафаккурни ривожлантиришга муҳим ҳисса қўшди.
Диссертация ишида тайёрланган илмий натижалар ва янгиликлар, хусусан, Совет ҳокимияти даврида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар томонидан Ислом дини ва мусулмон уламоларига нисбатан сиёсатнинг мазмуни, уламоларга нисбатан олиб борилган қатағон ҳаракатлари, масжид-мадрасалар фаолияти тўхтатилиши, совет ҳокимиятининг мафкуравий шиорлари ва уларнинг амалий ижроси каби масалалар архив ҳужжатлари ҳамда жойларда олиб борилган дала ёзувлари асосида таҳлил қилинган маълумотлар, шунингдек, мустақилликдан сўнг эса Ўзбекистонда виждон эркинлигининг таъминланиши, бу борадаги ҳуқуқий-меъёрий асосларнинг шаклланиши, ҳозирги даврда масжид ва мадрасаларнинг фаолияти юзасидан маълумотлар Қорақалпоғистон мусулмонлар қозиётининг имом-хатиблар билан ўтказиладиган “Маънавият соати” дарсларида маъруза шаклида жамоатчиликка татбиқ этилди (Қорақалпоғистон мусулмонлар қозиётининг 2025-йил 28-июлдаги №146 маълумотнома ва №147 далолатномаси). Мазкур илмий тадқиқот натижалари тарихий хотирани тиклаш, тафаккурни шакллантириш ва холис ёндошувни таъминлаш, диний қадриятларни қадрлаш ва виждон эркинлиги тамойилларини чуқур англаш учун муҳим манба вазифасини бажариб, мусулмонлар қозиятининг диний-маърифий ишларида фойдаланилмоқда.
Совет ҳукумати даврида Қорақалпоғистондаги мусулмон уламолари тақдири ва уларнинг илмий фаолияти ҳақидаги маълумотларидан, шунингдек, Қорақалпоғистон Республикаси туманлари бўйлаб олиб борилган дала ёзувлари материалларини йиғиш давомида авлодларнинг уйларида сақланиб келаётган ХИХ ва ХХ асрларда яшаб ўтган мусулмон уламоларига тегишли тарихий материалларидан (қўлёзмалар, китоблар, расмлар ва бошқа буюмлар) Бердақ номидаги Қорақалпоқ адабиёти тарихи давлат музейининг айрим кўргазмаларнинг матнларини таёрлашда фойдаланилди (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги Бердақ номидаги Қорақалпоқ адабиёти тарихи давлат музейининг 2025-йил 29-августдаги 01-02/03-174-сонли маълумотномаси). Натижаларнинг қўлланилиши музейга ташриф буюрувчиларни уламолар ҳаёти билан боғлиқ оид далиллар билан таништиришга хизмат қилди.