Шайхисламов Нурсултон Замон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертация ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтиссослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Она тили дарсларида ўқувчиларнинг лингвистик компетенсияларини шакллантириш методикасини такомиллаштириш (5-7-синфлар мисолида)”, 13.00.02 – Таълим ва тарбия назарияси ва методикаси (ўзбек тили).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.4.PhD/Ped11572.
Илмий тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Чирчиқ давлат педагогика университети.
Илмий раҳбар: Давлатова Адиба Рахматовна, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Чирчиқ давлат педагогика университети, DSc.01/2025.27.12.Ped.04.02.
Расмий оппонентлар: Матчонов Сапа Муродович, педагогика фанлари доктори, профессор; Шофқоров Абдишукур Мусаевич, филология фанлари номзоди, доцент.
Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади она тили дарслари жараёнида 5-7-синф ўқувчиларининг лингвистик компетенсияларини шакллантириш бўйича методик таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
она тили дарсларида ўқувчиларнинг лингвистик компетенсияларини шакллантиришнинг илмий-назарий моҳияти коммуникатив, когнитив ва фаолиятли ёндашувлар интеграцияси асосида асослаб берилган ҳамда унинг дидактик имкониятлари тил ҳодисаларини тизимли ўзлаштириш, грамматик тушунчаларни ижодий қайта ишлаш, лингвистик назарияларни амалий фаолият билан боғлаш орқали аниқлаштирилган;
она тили дарсларида ўқувчиларнинг лингвистик компетенсияларини шакллантириш модели интегративлик тамойилига кўра тилшунослик фанининг турли жиҳатларини уйғунлаштириш, компетенсиявий ёндашув асосида коммуникатив ва когнитив вазифаларни ҳал қилиш кўникмаларини ривожлантириш, креативлик ва интерфаол методлардан фойдаланишга урғу бериш ҳамда тил билимларини ҳаётий тажрибалар билан боғлаш асосида такомиллаштирилган;
она тили дарсларида лингвистик компетенсияларни шакллантириш методикаси коммуникатив ва креатив фаолиятни ривожлантиришга қаратилган диалогик мунозара усуллари, кичик гуруҳларда ўқув лойиҳалари яратиш технологияси, тил ўйинлари орқали грамматик тушунчаларни амалий жиҳатдан мустаҳкамлаш ҳамда ўқувчиларда мустақил фикрлаш ва тил маданиятини шакллантиришни устуворлаштириш асосида такомиллаштирилган;
она тили дарсларида ўқувчиларнинг лингвистик компетенсияларини шакллантириш самарадорлиги тажриба-синов ишлари орқали аниқлаш, олинган натижаларни босқичма-босқич статистика асосида баҳолаш, лингвистик билимларни амалий мулоқот вазиятларида қўллаш кўникмаларини ривожлантириш ҳамда тил ва нутқ фаолиятига онгли муносабатни мустаҳкамлашнинг янги мезон ва кўрсаткичларини ишлаб чиқиш асосида такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Она тили дарсларида лингвистик компетенсияни шакллантириш методикасини такомиллаштиришга оид тадқиқот давомида ишлаб чиқилган илмий натижалар асосида:
умумий ўрта таълим мактабларининг 5-7-синфларида она тили фанидан ўтказиладиган амалий машғулотларда матн билан ишлаш, грамматик таҳлил, ифодали нутқ ва ёзма фаолият кўникмаларини шакллантиришга йўналтирилган топшириқ ва машқлар тизими, шунингдек, интерфаол методларга асосланган педагогик модел асосида ўқувчилар фаолиятини индивидуаллик ва босқичма-босқичлик тамойиллари асосида ташкил этиш бўйича таклиф ва тавсиялардан Ўзбекистон Миллий университетида бажарилган ПЗ-20170913120-сонли “Олий таълим тизимида рақобатбардош кадрлар тайёрлашнинг ижтимоий-психологик механизмлари” мавзусидаги амалий лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги Ўзбекистон Миллий университетининг 2025-йил 25-сентябрдаги 01/11-20231-сонли маълумотномаси). Натижада, ўқувчиларда матн асосида танқидий фикрлаш, мазмунни таҳлил қилиш, грамматик ва лексик бирликлардан амалий фойдаланиш, ўз фикрини оғзаки ва ёзма тарзда аниқ ифодалашга оид кўникмаларнинг шаклланишига эришилган;
она тили дарсларида лингвистик компетенсияларни шакллантириш методикаси коммуникатив ва креатив фаолиятни ривожлантиришга қаратилган диалогик мунозара усуллари, кичик гуруҳларда ўқув лойиҳалари яратиш технологияси, тил ўйинлари орқали грамматик тушунчаларни амалий жиҳатдан мустаҳкамлаш ҳамда ўқувчиларда мустақил фикрлаш ва тил маданиятини шакллантиришни устуворлаштириш асосида такомиллаштиришга оид таклиф ва тавсиялардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон 24” ижодий бирлашмаси “Ўзбекистон” телерадиоканалининг 2025-йил феврал ва апрел ойларидаги “Адабий жараён”, “Ўзбекистон ёшлари”, “Таълим ва тараққиёт” дастурларини ташкил этишда ҳамда уларнинг дастур ва ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 4-августдаги 05-09-1268-сон маълумотномаси). Натижада, мазкур кўрсатувлар орқали таълим соҳаси мутахассислари, ўқитувчилар ва кенг жамоатчилик учун лингвистик компетенсия бўйича педагогик тавсиялар оммалаштирилган;
тадқиқотда ишлаб чиқилган лингвистик компетенсияни шакллантиришга оид мезонлар, босқичлар ва баҳолов индикаторлари асосида тузилган дифференциал диагностик воситалар бўйича тақдим этилган таклифлар Ўзбекистон Миллий университетида бажарилган ПЗ-20170929789-сонли “Ўзбекистонда олий таълим муассасаларининг ўқув жараёнида илғор педагогик ва замонавий ахборот-коммуникация технологияларидан фойдаланишни такомиллаштириш механизмларини ишлаб чиқиш” мавзусидаги амалий лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги Ўзбекистон Миллий университетининг 2025-йил    9-октябрдаги 04/11-22062-сонли маълумотномаси). Натижада, янги дарслик ва ўқув-методик мажмуаларда ўқувчиларнинг функсионал саводхонлиги ва лингвистик компетенсиясини интеграциялашган ҳолда шакллантиришга қаратилган топшириқларнинг сони ва сифати оширилган.