Махаммадов Бобир Исан ўғлининг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Миcрософт Wиндоwс операцион тизими терминологиясининг лингвистик ва маданий мослашув аспекти (ўзбек, инглиз ва турк тиллари мисолида)”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.4.DSc/Fil714.
Илмий раҳбар: Менглиев Бахтиёр Ражабович филология фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат чет тиллари институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат чет тиллари институти, DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Расмий оппонентлар: Шахобиддинова Шохида Хошимовна, филология фанлари доктори, профессор; Джумабаева Жамила Шариповна, филология фанлари доктори, профессор, Атабоев Нозимжон Бобожон ўғли, филология фанлари доктори, профессор 
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек, инглиз ва турк тиллари манбалари асосида Миcрософт Wиндоwс операцион тизими терминологиясининг лингвомаданий мослашув қонуниятларини ҳамда  терминларнинг семантик, морфосинтатик ва лексикографик хусусиятларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Миcрософт Wиндоwс операцион тизимидаги инглиз тили терминларнинг ўзбек тилига мослашув жараёнида морфологик (деривацион қўшимчалар тизими, композицион бирликлар), график-фонетик (транскрипсия ва транслитерация қоидалари) ҳамда синтактик (гап ва бирикмалар тузилиши) кўрсаткичларни ўзида жамлаган уч компонентли ягона мезонлар тизими муҳим ўрин тутиши исботланган;
турк ва ўзбек тилларидаги Wиндоwс операцион тизими терминлари “семантик майдон (семантик майдонлар ядро элементлари (файл, папка, дастур, тизим, фойдаланувчи каби асосий тушунчалар) ва периферия элементлари) + морфосинтактик мураккаблик (оддий бирлик (“файл”), қўшма бирлик (“файл номи”), мураккаб бирлик (“файл номини ўзгартириш”) ва супер мураккаб бирлик (“файл номини автоматик ўзгартириш режими”)) + таржима стратегияси (тўғридан-тўғри, лексик эквивалент, семантик калкалаш, функсионал адаптация, дескриптив таржима) + имло-талаффуз мослашуви”ини ўзида интеграциялаган ягона консептуал модел(фрамеwорк) асосида тадқиқ қилиниши асосланган;
ўзбек, инглиз ва турк тилларидаги Wиндоwс операцион тизими терминлари ядро-периферия тизимли тамойили бўйича иш столи (1); ойналарни бошқариш (2); файллар тизими (3); иловалар (4); созламалар (5); аккаунтлар ва идентификация (6); хавфсизлик ва махфийлик (7); тармоқ ва интернет (8); янгиланишлар (9); қувват (10); вақт ва тил (11); махсус имкониятлар (12); билдиришномалар (13); қурилмалар (14) каби 14 та функсионал-семантик майдонга систематик тақсимланиб, ҳар бир майдоннинг ўзига хос сема компонентлари учун ишлаб чиқилган таҳлил жадвали (сессия/қувват амаллари ва файл амаллари) орқали антонимия синонимия тармоғи билан боғланганлиги аниқланган;
ўзбек, инглиз ва турк тилларидаги Wиндоwс операцион тизими терминларининг маданий-метафорик қатламининг (Wизард/уста, Ҳоме/ана/бош саҳифа, Приваcй/махфийлик) семантик майдондаги ўрни консептуал моделлаштирилган ҳамда турли тилларда юзага келадиган типологик фарқлар (компакт ёпиқ композиция ↔ синтагматик кўплик) систематик тарзда асосланган;
Wиндоwс терминологиясининг лексикографик талқини ўзбек, инглиз ва турк тилларидаги махсус манбалар таҳлили асосида биринчи марта мега – макро – микро – медио модели билан яхлит тизим сифатида қўлланилган: мега даражада бутун Wиндоwснинг терминологик архитектураси, макро даражада ҳар бир блок ичидаги функсионал гуруҳлар, микро даражада ҳар бир терминнинг ички тузилмаси, медио даражада терминлараро семантик боғланишлар тармоғи аниқланиб, терминларнинг норматив-дескриптив мувозанатга келтирилган микроструктураси яратилган ва терминлараро семантик тармоқни қайта тиклашнинг амалий усуллари ва гипонимик алоқалар тизими илмий далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Wиндоwс операцион тизими терминларининг ўзбек, турк, инглиз тилларида берилиши бўйича олинган илмий натижалар ва амалий таклифлар асосида: 
Wиндоwс ФИ терминлари ядро-периферия тамойили бўйича 14 та семантик майдонга тизимлаштирилди, семалар бўйича компонент таҳлил жадвали (сессия/қувват амаллари ва файл амаллари) ишлаб чиқилганлиги ҳамда антонимия-синонимия тармоғи норматив тавсиялар билан боғланганлик хулосаларидан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети томонидан 2020-2023-йилларга мўлжалланган № АМ-Ф3-201908172 “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” бўйича инновацион лойиҳада фойдаланилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 3-сентябрдаги 01/4-3924 – сонли маълумотномаси). Натижада Wиндоwс фойдаланувчи интерфейси терминлари ядро-периферия тизимли тамойил бўйича иш столи (1); ойналарни бошқариш (2); файллар тизими (3); иловалар (4); созламалар (5); аккаунтлар ва идентификация (6); хавфсизлик ва махфийлик (7); тармоқ ва интернет (8); янгиланишлар (9); қувват (10); вақт ва тил (11); махсус имкониятлар (12); билдиришномалар (13); қурилмалар (14) каби 14 та функсионал-семантик майдонга систематик тақсимланган бўлиб, ҳар бир майдоннинг ўзига хос сема компонентлари таҳлил жадвали (сессия/қувват амаллари ва файл амаллари) ишлаб чиқилган ва антонимия-синонимия тармоғи норматив тавсиялар билан боғланган.
Ўзбек тилидаги Виндоwс терминлари учун семантик майдон + морфосинтактик мураккаблик + таржима стратегияси + имло-талаффуз мослашуви ни ягона чизмада кўриб, уларни ядро-периферия ва парадигматик боғланишлар мезонлари асосида баҳолаш хулосаларидан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети томонидан 2022-2024 йилларга мўлжалланган № ИЛ-402104209 “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” бўйича амалий лойиҳада фойдаланилган. Натижада, Wиндоwс тизимидаги терминларнинг ўзбек тилига мослашув жараёнида уч компонентли ягона баҳолаш тизими ишлаб чиқилган ва бу тизимда морфологик (сўз ясаш), график-фонетик (ёзув ва талаффуз мослашуви) ҳамда синтактик (гап ва бирикмалар тузилиши) кўрсаткичлар бирлаштирилган ҳолда очиқ баҳолаш мезонлари белгиланган бўлиб, бунда морфологик даражада деривацион қўшимчалар тизими, композицион бирликлар, график-фонетик жиҳатдан транскрипсия қоидалари, синтактик даражада структуравий мослашувлар мажмуаси яратилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 3-сентябрдаги 01/4-3923 – сонли маълумотномаси).
Лексикографик тавсиф мазкур ишда кузатувчи эмас, балки тартибга солувчи инфратузилма сифатида талқин қилиниб, фойдаланувчи эҳтиёжига мос дизайн, контекст билан тасдиқланган қўлланиш, норматив ва дескриптив ёндашувларнинг мувозанати ҳамда консептга йўналтирилган аниқлик терминлараро семантик тармоқни тиклашнинг шарти экани хулосаларидан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети томонидан 2022-2023 йилларга мўлжалланган № ИЛ-21091506 “Ўзбек исмларининг изоҳли имло луғати ва мобил иловасини яратиш” бўйича амалий лойиҳада фойдаланилган. Натижада, Wиндоwс терминологиясининг лексикографик талқини инглиз, турк ва ўзбек тилларидаги махсус манбалар таҳлили асосида биринчи марта мега – макро– микро – медио модели билан яхлит тизим сифатида қўлланилган бўлиб, мега даражада бутун Wиндоwснинг терминологик архитектураси, макро даражада ҳар бир блок ичидаги функсионал гуруҳлар, микро даражада ҳар бир терминнинг ички тузилмаси, медио даражада терминлараро семантик боғланишлар тармоғи аниқланиб, терминларнинг нормативдескриптив мувозанатга келтирилган микроструктураси яратилган ва терминлараро семантик тармоқни қайта тиклашнинг амалий усуллари ва гипонимик алоқалар тизими илмий жиҳатдан асослаб берилган.. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 3-сентябрдаги 01/4-3922 – сонли маълумотномаси).
Қўлланилишида стандартлашмаган ҳолатлар – яъни бир атаманинг бир нечта ёзув ёки таржима шакллари билан муомалада бўлиши, баъзан таржимасиз қолдириш, баъзан эса ижодий эркин вариантлар қўллаш – илмий-техник матнларда ягона услубий меъёрни заифлаштириши билан бирга, фойдаланувчи интерфейсида тушунарлиликни пасайтириши мумкинлиги хулосаларидан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети томонидан 2022-2023 йилларга мўлжалланган № ИЛ-52 тур-21091433 “Ўзбек реалияларига оид мақолалар базаси платформасини яратиш (Википедия электрон энциклопедияси мезонлари асосида)” бўйича амалий лойиҳада фойдаланилган. Натижада ўзбекча Wиндоwс терминлари учун “семантик майдон + морфосинтактик мураккаблик + таржима стратегияси + имло-талаффуз мослашуви”ни ўз ичига олган ягона консептуал чизма (фрамеwорк) ишлаб чиқилган бўлиб, бу тизимда семантик майдонлар ядро элементлари (файл, папка, дастур, тизим, фойдаланувчи каби асосий тушунчалар) ва периферия элементлари асосида баҳолаш таклиф этилиб, морфосинтактик мураккаблик даражаси оддий бирлик (“файл”), қўшма бирлик (“файл номи”), мураккаб бирлик (“файл номини ўзгартириш”) ва супер мураккаб бирлик (“файл номини автоматик ўзгартириш режими”) кўринишларида баҳоланиб, таржима стратегиялари - тўғридан-тўғри лексик эквивалент, семантик калкалаш, функсионал адаптация, дескриптив таржима усуллари билан амалга оширилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 3-сентябрдаги 01/4-3921–сонли маълумотномаси);
Мазкур тадқиқот инглиз, турк ва ўзбек тилларида Миcрософт Wиндоwс операцион тизими терминлари ифодаланишининг усулларини ўрганишга бағишланган биринчи тадқиқот ҳисобланиб, ҳар уч тилнинг тизимлилиги ва тил иерархиясининг лексик, морфологик ва синтактик воситаларига таянган ҳолда ноаниқликнинг ифодаланиши ҳар хил даражадаги воситаларнинг тизимларга ажралиши каби хулосалардан Олий Мажлис ҳузуридаги жамоат фонди томонидан “Умрбоқий мерос” нодавлат нотижорат ташкилотига 2024-йилда ажратилган 90-01/38-сонли “Жадидларнинг жамият ҳуқуқий маданиятини шакллантиришдаги таъсири” номли лойиҳасида фойдаланилган. Натижада, инглиз-турк-ўзбек тилларидаги Wиндоwс терминларининг маданий-метафорик қатламини семантик майдонга жойлаштиришнинг консептуал модели тузилган бўлиб, терминларнинг маданий-метафорик қатламини (масалан, Wизард/уста, Ҳоме/ана/бош саҳифа, приваcй/махфийлик) семантик майдонга жойлаштириш ҳамда турли тилларда юзага келадиган типологик фарқларни (компакт ёпиқ композиция – синтагматик кўплик) систематик тарзда тушунтириш имконияти яратилган (“Умрбоқий мерос” Ўзбекистон маданияти ва санъати тарғибот марказининг 2025-йил 28-октябрдаги МЛ01/01 – 95 – сонли маълумотномаси).

Yangiliklarga obuna bo‘lish