Тиллаев Дилмурод Оллабергановичнинг 
 фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақидаги эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “ХИХ асрнинг охири – ХХ асрнинг биринчи чорагида Хоразмда босмахона, нашриёт ва матбуот тизими”
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.PhD/Tar1940
Диссертация бажарилган муассаса номи: Урганч давлат педагогика институти.
Илмий Кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, илмий кенгаш рақами: Қорақалпоқ давлат университети. DSc.03/2025.27.12.Tar.04.04
Расмий оппонентларнинг Ф.И.Ш., илмий даражаси, унвони:
Нуржанов Сабит Узақбаевич,  тарих фанлари доктори(DSc), профессор.
Бекимметов Умид Тажимуратович, тарих фанлари бо'йича фалсафа доктори  
(PhD), доцент.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
Етакши ташкилот: Ажиниёз номидаги Нукус давлат педагогика институти.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Илмий тадқиқотнинг асосий мақсади ХИХ аср охири – ХХ асрнинг биринчи чорагида Хоразмда босмахона, нашриёт ва матбуот тизими тарихини ёритишдан иборат. 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: Ёзма манбалар ҳамда энг сўнгги тарихшунослик тадқиқотларини таҳлил қилиш асосида Хива хонлигида ҳам бошқа мусулмон мамлакатларида бўлгани каби ислом дининингтаъсири кучли бўлганлиги натижасида ҳамда Қуръони Карим ва ҳадис китобларини чоп қилиш Аллоҳ каломини таҳқирлайди деган ақиданинг ҳукмрон бўлганлиги, матбаанинг бидъат деб қаралганлиги учун босмахоналар анча кеч ташкил қилина бошлаганлиги аниқланган;
архив маълумотларини таҳлил қилиш асосида Ўрта Осиёда биринчи ташкил қилинган Хива тошбосмаси дастлабки даврларда фақатгина сарой шоирлари ва мумтоз адабиёт намуналарини чекланган миқдорда чоп қилганлиги ҳамда ушбу китоблар саройдан ташқарига деярли чиқарилмаганлиги, босмахона тижорат учун ишлатилмагани борасидаги қарашлар рад қилиниб, мазкур босмахонада баъзида ҳукумат ҳужжатлари ва бошқирд-татар муаллифлари асарлар ҳам чоп қилинганлиги далилланган;
мавжуд манбалар таҳлили асосида Хива тошбосмаси нафақат хонликнинг маданий тараққиёти, шу билан бирга ижтимоий-иқтисодий ҳаётида ҳам жуда муҳим ўрин тутганлиги, бу ерда фақат китоблар эмас, балки хонликнинг қоғоз пул бирликлари, турли идоралар низомлари, газета ва журналлар ҳам босиб чиқарилганлиги очиб берилган;
ҳозирги кунгача хонликда маданий ҳаётнинг паст даражада тараққий қилганлиги, айниқса, китобаацанъати ва матбаа иши умуман қуйи даражада бўлганлиги, Хивада биринчи очилган литотипография фақат сарой аъёнлари ҳамда хон саройи учун турли жанрлардаги китобларни нашр этганлиги ҳамда унинг фаолияти маданий тараққиётга умуман хизмат қилмаганлиги борасидаги эски қарашлар рад қилиниб, Муҳаммад Раҳимхон ИИ Феруз даврида қурилган кўплаб мадраса, мактаб ва кутубхоналар фонди айнан ушбу босмахона китоблари билан таъминланганлиги исботланган.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти: ХИХ асрнинг охири – ХХ асрнинг биринчи чорагида Хоразмда босмахона, нашриёт ва матбуот тизими тарихининг ўрганилиши, давлат ҳамда шахсий кутубхоналар тузилиши, таркиби ва тақдирини ўрганиш, қўлёзма асарларнинг кодикологик хусусиятларини очиб бериш, тошбосма китобларнинг асосий репертуарини аниқлаш, библио-психология масалаларга оид фикр ва мулоҳазалар юритиш ишнинг илмий аҳамиятини белгилайди.
Тадқиқот натижаларидан тарих ва махсус тарих фанлари мутахассислари кенг фойдаланишлари мумкин. Бундан ташқари, ушбу материаллардан Олий ўқув юртлари, махсус билим юртлари талабалари учун яратиладиган дарсликлар, ўқув қўлланмалари ва махсус курслар тайёрлаш, шунингдек, маъруза ҳамда амалий машғулотларда кенг фойдаланиш мумкин.
Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат: Тадқиқот натижалари, йиғилган тарихий маълумотлар, архив материаллари ҳамда илмий хулосалар Хоразм воҳаси тарихига оид ихтисослаштирилган курслар тайёрлаш, олинган маълумотлар таҳлили натижалари ва усуллари воҳатарихига оид илмий изланишлар, шунингдек, Хива хонлиги тарихи бўйича махсус курсларни тайёрлаш ҳамда туристик гидлар учун материал сифатида қўлланилиши мумкин.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:  ХИХ аср охири – ХХ асрнинг биринчи чорагида Хоразмда босмахона, нашриёт ва матбуот тизими мавзуси бўйича ишлаб чиқилган илмий хулоса ҳамда таклифлар асосида:
диссертация иши доирасида ишлаб чиқилган илмий-амалий таклиф ва тавсиялар “Олтин мерос” халқаро хайрия жамғармасининг 2023–2024-йилларда ўтказилган тарғибот фаолиятида татбиқ этилган. Жумладан, тадқиқот натижалари, диссертация хулосалари ҳамда тавсияларидан “Олтин мерос” халқаро хайрия жамоат фонди ҳузуридаги музейлар экспозицияларини тизимлаштириш, санъат ва бадиий ҳунармандчилик намуналари, шу жумладан, илк тошбосма ускуналари ҳамда уларда чоп қилинган асарларни тарғиб қилиш, музейларга хорижий ва маҳаллий туристлар ташрифини кенгайтириш, шу асосда Ўзбекистон Республикасида туризмни ривожлантиришда фойдаланилган (Халқаро “Олтин мерос” халқаро хайрия жамоат фондининг 2025-йил 17-февралдаги №01-14-сонли маълумотномаси). Натижада, диссертацияда илгари сурилган таклиф, тавсия ва хулосалардан Хива тошбосмаси нафақат хонликнинг маданий тараққиёти, балки ижтимоий-иқтисодий ҳаётида ҳам жуда муҳим ўрин тутганлиги, бу ерда фақат китоблар эмас, шу билан бирга мамлакатнинг қоғоз пул бирликлари, турли идоралар низомлари, газета ва журналлар ҳам босиб чиқарилгани очиб берилган. Шу каби маълумотлар миллий қадриятлар ва халқимиз қолдирган тарихий меросни янада чуқурроқ ўрганишга ундайдиган тарғибот тадбирларини ўрганишга хизмат қилган. Жумладан, тадқиқот давомида тўпланган Хоразмда босмахона, нашриёт ва матбуот тизими ҳақидаги маълумотлари Ўзбекистон Бадиий ижодкорлар уюшмаси Қорақалпоғистон бўлими томонидан ташкил қилинган турли кўргазмаларда экспозицияларни ишлаш ва экскурсияларда намойиш қилинди. (Ўзбекистон Бадиий ижодкорлар уюшмаси Қорақалпоғистон бўлимининг 2025-йил 26-февралдаги №01-сонли маълумотномаси). Шу билан бирга, диссертация натижаларидан Ўзбекистон Бадиий ижодкорлар уюшмаси Қорақалпоғистон бўлими маданий-маърифий фаолияти давомида тарихий-маданий меросни тарғиб қилиш, кўргазмаларга хорижий ва маҳаллий туристларнинг ташрифини кенгайтириш ҳамда шу асосда Ўзбекистон Республикасида туризмни ривожлантиришга қаратилган тадбирларни ташкил этишда фойдаланилди. 
Хусусан, тадқиқотчи томонидан амалга оширилган ушбу мавзуга оид ХИХ аср охири – ХХ асрнинг биринчи чорагида Хоразмда босмахона, нашриёт ва матбуот иши ҳақида тўплаган маълумотлари нафақат Хоразм вилоятида босмахона, нашриёт ва матбуот иши тарихини кенгроқочиб бериш, шу билан бирга, Қорақалпоғистон Республикасида ҳам матбуот тарихини янада кенгроқ ўрганишга хизмат қилади. Зеро, босмахона, нашриёт ва матбуот иши Хоразм вилояти ҳамда Қорақалпоғистон Республикасида узвий боғлиқликда тараққий қилган. Шу нуқтаи-назардан “Қорақалпоғистон Республикаси телеканали” махсус кўрсатувларида тадқиқотчи томонидан таҳлил қилинган ХИХ аср охири – ХХ асрнинг биринчи чорагида Хоразмда босмахона, нашриёт ва матбуот тизими шаклланиши ҳамда тараққиёт мавзуси бўйича бугунги кунга қадар тўплаган маълумотлар асосида муҳим хулосалар асосида фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг “Қорақалпоғистон Республикаси телеканали” 2025-йил 14-мартдаги №05-22/163-сонли маълумотномаси). Қорақалпоғистон Республикаси телеканали жамоаси диссертацияда келтирилган маълумотлардан тарихни ўрганиш, шу асосда ўсиб келаётган ёш авлодни ватанпарварлик, миллатпарварлик руҳида тарбиялаш, маданий-тарихий меросни ўрганиш ва тадбиқ қилиш борасидаги давлатимиз томонидан олиб борилаётган маънавий-маърифий ислоҳотларни ҳаётга тадбиқ қилиш жараёнида муҳим деб ҳисоблайди.
Хоразмда босмахона, нашриёт ва матбуот тизими тарихига оид тайёрланган маълумотлар, ишлаб чиқилган илмий-амалий таклиф  ҳамда тавсиялардан Республика “Маънавият ва маърифат маркази”нинг тарғибот фаолиятида ҳам тадбиқ этилган. Жумладан, Республика “Маънавият ва маърифат маркази”нинг 2024-йил учун чора-тадбирлар дастурининг ИВ йўналишида белгиланган “Аҳоли ўртасида ватанпарварлик туйғуларини юксалтириш, янгиланиш жараёнлари ва туб ислоҳотларга дахлдорлик ҳиссини уйғотиш, тарихий ва муҳим саналарда уларни бирлаштиришга қаратилган чора-тадбирлар” 23-банди асосида ёшларда юксак ватанпарварлик, миллий ғурур ҳамда ифтихор туйғуларини ривожлантиришда ўрганилган диссертация материалларидан фойдаланилган (Республика “Маънавият ва маърифат маркази” ҳузуридаги Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтининг 2025-йил 9-июндаги № 10/332-сонли маълумотномаси). Ушбу тадқиқот натижалари ХИХ аср охири – ХХ асрнинг биринчи чорагида Хоразмда босмахона, нашриёт ва матбуот тизими тарихини ўрганиш ҳамда жамиятдаги тутган ўрнини ёритишга ёрдам беради.