Ниязова Гулнорахон Ғуломовнанинг
фан  доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси,ихтисослик шифри (илмий даража берадиган фан тармоғи): “Хусусий дискурснинг когнитив ва социопрагматик аспектлари (инглиз ва ўзбек тилларидаги детектив асарлар мисолида)”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик (филология фанлари) .
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган: № B2023.2.DSc/Fil582.
Илмий раҳбар: Раупова Лайло Рахимовна, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Бухоро давлат университети DSc.03/2025.27.12.Fil.08.08
Расмий оппонентлар: Мирзаев Ибодулла Камолович, фило1огия фанлари доктори (DSc), профессор; Расулов Зубайдулло Изомович, филология фанлари доктори (DSc), профессор, Нармуратов Зайниддин Раджабович, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Етакчи ташкилот: Термез давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади. инглиз ва ўзбек хусусий дискурсига алоқадор ҳодисаларнинг когнитив ҳамда социопрагматик тавсифини ёритиш, детектив асарлар қаҳрамонлари тилининг нутқий хосланишини очиб беришдан иборат 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
хусусий дискурс когнитив ва социопрагматик жиҳатдан тизимли равишда таҳлил қилиниб, детектив асар қаҳрамонлари тилининг индивидуаллиги уларнинг нутқида учрайдиган образли ва семантик жиҳатдан бой стилистик троплар, эмоционал-экспрессив характердаги ифода воситалари ҳамда жанрга хос кескинлик яратувчи прагматик ва драматик ифодаларнинг мавжудлиги билан белгиланиши исботланди; 
инглиз детектив асарлари қаҳрамонлари нутқида мантиқий ва рационал фикрлаш устуворлиги кузатилса, ўзбек детектив асарлари изқувар қаҳрамонлари тили кўпроқ эмоционал, экспрессив ва жамиятдаги миллий-маданий нормаларга амал қилган ҳолда ифода этилиши далилланди;
стереотип, менталитет, дунёқараш, урф-одат каби воситалар таъсирида шаклланадиган детектив асар қаҳрамонлари индивидуал нутқини таҳлил остига олиш икки тилнинг когнитив майдонидаги миллий-маданий, консептуал ҳамда лингвокогнитив фарқларни ёритишда муҳим рол ўйнаши асосланди;
хусусий дискурснинг социопрагматик табиатини детектив асар персонажлари нутқидаги ижтимоий хосланган лексик, фонетик ва грамматик воситалар таҳлили орқали ёритиш мумкинлиги тегишли мисоллар орқали далилланди; 
инглиз ва ўзбек детектив асарлари қаҳрамонлари нутқининг индивидуал шаклланиши уларнинг коммуникант сифатидаги ижтимоий мавқейи, роли ҳамда гендер ўзига хосликлари билан ҳам бевосита боғлиқ эканлиги исботланди.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Диссертацияда инглиз ва ўзбек замонавий адабиётида хизматкор образи тасвири бўйича олинган натижалар асосида: 
Хусусий дискурснинг социопрагматик табиатини таҳлил қилиш жараёнида детектив асар қаҳрамонлари нутқидаги ижтимоий хосланган лексик, фонетик ва грамматик воситаларнинг лингвистик-прагматик хусусиятлари, шунингдек, стереотип, менталитет, дунёқараш ва урф-одатларнинг коммуникатив ниятларга таъсири ўрганилди. Инглиз ва ўзбек детектив асарларида гендер ва ижтимоий мавқега боғлиқ нутқий хусусиятлар ҳамда лингвистик идентификация ва прагматик стратегиялар орқали намоён бўладиган социопрагматик фарқлар аниқланган илмий хулосалар 2019–2022-йилларга мўлжалланган А-ОТ-2019-10 грант лойиҳасида қўлланилди (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, 20.03.2025, №01/4-1038). Натижада инглиз детективларида мантиқий-аналитик нутқ устуворлиги, ўзбек детективларида эса миллий-маданий ва эмоционал нутқ шакллари етакчи эканлиги аниқланди. Шунингдек, социопрагматик омиллар ва лингвистик меъёрларнинг ўзаро боғлиқлиги ёритилиб, коммуникатив бирликларнинг прагматик таъсири кучайтирилди, нутқий компетенсиялар ва тадқиқот методологияси такомиллаштирилди..
Детектив асарларда хусусий дискурснинг социопрагматик ва лингвокогнитив жиҳатлари, персонажлар нутқининг индивидуаллиги, социал ва гендер омилларга боғлиқ лингвистик хусусиятлари, шунингдек, инглиз ва ўзбек матнларида диалог тузилиши, терговдаги нутқий стратегиялар ва прагматик таъсир қиёсий ўрганилди. Ушбу илмий хулосалардан 2020–2023-йилларда амалга оширилган “Эрасмус+ Интернатионал Cредит Мобилитй Программе” лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, 20.03.2025, №01/4-1037). Натижада ўзбек детективларида миллий-маданий анъаналарга асосланган экспрессив нутқ устуворлиги аниқланиб, детектив диалогларнинг лингвокултурологик таҳлили ҳамда мулоқот жараёнида нутқий компетенсияни шакллантириш методикаси ишлаб чиқилди.
Хусусий дискурснинг когнитив ва социопрагматик жиҳатларини тизимли таҳлил қилиш, детектив асар қаҳрамонлари нутқининг индивидуаллиги, унинг стилистик троплар, экспрессив воситалар ва жанрга хос кескинлик орқали шаклланиши, шунингдек, инглиз ва ўзбек детектив асарларида нутқий репертуар, мулоқот услублари ва лингвистик хусусиятларнинг қиёсий таҳлилига оид илмий хулосалардан 2021–2023-йилларга мўлжалланган ПФ-201912258-сонли грант лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, 20.03.2025, №01/4-1036). Натижада кўп тиллилик шароитида детектив қаҳрамонлар нутқининг лингвокултурологик ўзгаришлари, мазмун ва стилистик хусусиятларнинг турли тилларда намоён бўлиши аниқланиб, адабий таржима тамойиллари ҳамда хусусий дискурс ва социопрагматик таҳлил методларидан самарали фойдаланиш имконияти кенгайтирилди.
Хусусий дискурснинг когнитив ва социопрагматик жиҳатдан тизимли таҳлили, детектив қаҳрамонлар нутқининг индивидуаллиги, стилистик троплар, экспрессив воситалар ва жанрга хос кескинлик яратувчи ифодалар, шунингдек, инглиз детективларида мантиқий-рационал, ўзбек детективларида эса эмоционал ва миллий-маданий меъёрларга асосланган нутқ устуворлиги ҳамда менталитет, дунёқараш ва урф-одатлар таъсирида шаклланувчи нутқ фарқлари ўрганилди. Бу фарқларнинг икки тил когнитив майдонидаги акс этиши, поетик луғат яратишда лингвокогнитив ва социопрагматик омилларни ҳисобга олиш ҳамда дискурс таҳлили методологиясини такомиллаштиришга оид хулосалардан 2019–2021-йилларга мўлжалланган И-ОТ-2019-42 лойиҳасини бажаришда фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, 20.03.2025, №01/4-1039). Натижада ушбу ёндашувлар детектив жанр қаҳрамонларининг лингвистик ва прагматик хусусиятларини электрон поетик луғатларда акс эттириш учун муҳим назарий асос бўлиб хизмат қилган.    
Инглиз детектив асарларида мантиқий-рационал нутқ устуворлиги, ўзбек детективларида эса эмоционаллик ва экспрессивликнинг юқорилиги, стереотип, менталитет, дунёқараш ва урф-одатлар таъсирида шаклланган нутқий хусусиятларнинг икки тил когнитив майдонидаги фарқларни очиб беришдаги аҳамияти ҳамда хусусий дискурснинг социопрагматик табиатини ёритувчи ижтимоий хосланган лексик, фонетик ва грамматик воситаларнинг қўлланиши тадқиқ этилган. Шунингдек, қаҳрамонлар нутқининг уларнинг ижтимоий мавқеи, касбий роли ва гендер хусусиятлари билан боғлиқлигига оид хулосалардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси Сурхондарё вилояти телерадиоканали ДМ дастурларини тайёрлашда фойдаланилган (20.03.2025, №01-01/15). Натижада томошабин ва тингловчилар детектив қаҳрамонлар нутқининг индивидуаллиги, унинг лингвистик воситалар орқали шаклланиши, детектив матнларни таҳлил қилиш методлари ҳамда нутқий компетенсияларни ривожлантиришга оид билимларга эга бўлган.