Хўжаева Гулжаҳон Эргашевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тариқ Буғро романларида эпик консепсия тарихийлиги”, 10.00.05 – Осиё ва Африка халқлари тили ва адабиёти (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Fil5613.
Илмий раҳбар: Сирожиддинов Шуҳрат Самариддинович, филология фанлари доктори, академик.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.41.01 (бир марталик кенгаш).
Расмий оппонентлар: Ҳасанов Нодирхон Дадахонович, филология фанлари доктори, профессор; Фунда Тупрак, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат шарқшунослик университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: Тариқ Буғро романларида эпик консепсиянинг тарихийлик тамойиллари асосида шаклланиш жараёнини таҳлил қилиш ҳамда уларнинг бадиий-эстетик моҳиятини аниқлаш.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Тариқ Буғро романларида эпик консепсиянинг тарихийлик тамойиллари асосида шаклланиши адиб диққат-марказидаги миллий уйғониш ғоясини очиб беришда, тарихий факт ва бадиий талқин мувофиқлиги учун индивидуал ёндашув таъминланишида, воқеалар хронологияси ва эпик кўлам яхлитлигини таъминлашда ҳамда халқ ҳаётининг бурилиш нуқталарини образли умумлаштиришда муҳим бадиий-эстетик вазифа бажариши асосланган;
адибнинг тарихий романлари сюжетида ўтмиш воқелиги ровийнинг субъектив қарашлари ва бадиий мантиқ асосида қайта яратилиб, тарихий шахсларни сюжет жараёнига халқчиллик руҳиятида олиб кириш ва бошқариш, сюжет тадрижида миллий давлатчилик мафкурасидан келиб чиқиб кутилмаган композицион бурилишлар ҳосил қилиш ҳамда сюжетни ҳаракатлантирувчи “ижтимоий масъулият” каби эстетик категорияларни юзага чиқариши далилланган;
тарихий ҳақиқат ва бадиий тўқима нисбатларининг эпик тасвирида психологизм қаҳрамонлар (Усмон Ғози, Кичик оға) ички дунёси ва ватанпарварлик фалсафасини очиб бериш, миллий озодлик ҳаракати жараёнини бутун мураккаблиги билан тасвирлаш, ижтимоий жараёнлар аксини шахс характери ва “руҳнинг уйғониши” орқали кўрсатиш, визуал ва динамик портрет яратиш орқали қаҳрамон сийратининг ўзгаришини таъминлаш сингари эстетик функсияларни адо этиши, шунингдек, диалогни шахслараро тўқнашув эмас, балки ғоялар кураши сифатида акс эттириши исботланган;
эпик консепсия ҳар бир романда ўзига хос индивидуал услубда тасвирланиши, жумладан, “Усмон Ғозихон” романида давлат қуриш мотиви ва аждодлар ўгити етакчилик қилиши, “Кичик оға” асарида эса шахснинг ўзлигини англаш орқали миллий курашга кириши, характерларнинг ҳаёт-мамот муаммолари силсиласи фонида ёритилиши, қаҳрамонларда миллий ғоядан чекиниш ёки сунъийлик йўқлиги, уларнинг ўз кўнгли ва эътиқодини тафтиш қилувчи фидойи руҳ эгалари сифатида намоён бўлиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тариқ буғро романларида эпик консепсия тарихийлиги тадқиқи боʻйича олинган илмий натижалар асосида:
Туркий халқлар адиблари ижодида эпик консепсия тушунчасини аниқлаш ва унинг хусусиятларини белгилаш, тарихийлик омилининг ифодаланиш усуллари ва бадиий талқинини ўрганишга доир илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2017–2020-йилларда бажарилган ОТ-Ф1-030 рақамли “Ўзбек адабиёти тарихи” кўп жилдлик монографиясини (7 жилд) чоп этиш” мавзусидаги фундаментал лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 13-июндаги 01/04-2476-сон маълумотномаси). Натижада мазкур фундаментал лойиҳанинг назарий-методологик базаси туркий халқлар адабиёти, хусусан, турк романчилигидаги эпик консепсия ва тарихийлик тамойилларига оид янги илмий маълумотлар билан бойитилган;
бадиий асарда тарихий ҳақиқат ва бадиий тўқиманинг нисбатлари, эпик консепсиянинг сюжет ва образлар тизимидаги ўрни ҳамда Тариқ Буғра романларида миллий ғоя ва тарихий воқелик акс эттирилишининг бадиий-эстетик аҳамиятига оид хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022–2023-йилларда бажарилган ПЗ-2020042022 рақамли “Туркий тилларнинг лингводидактик электрон платформасини яратиш” мавзусидаги фундаментал тадқиқот лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 13-июндаги 01/04-2477-сон маълумотномаси). Натижада романларда тарихийлик омилининг ифодаланиш усуллари ва бадиий талқини, эпик консепсиянинг бадиий структура билан боғлиқлиги масалалари бўйича олинган натижалар электрон платформа контентини бойитишга хизмат қилган;
ўтмиш воқелигини замонавий адабиётда тасвирлаш, тарих ва маданий анъаналарни бадиий матнда акс эттиришга доир хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022–2023-йилларда бажарилган ИЛ-52 тур-21091433 рақамли “Ўзбек миллий маданиятига хос атамаларга оид мақолалар базасини яратиш” (Википедия электрон энциклопедияси мезонлари асосида) мавзусидаги амалий тадқиқот лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 13-июндаги 01/04-2478-сон маълумотномаси). Натижада мазкур илмий иш натижалари лойиҳани маданий анъаналарнинг бадиий матндаги инъикоси ва тарихийлик категориясига доир назарий материаллар билан тўлдиришга асос бўлган;
Тариқ Буғранинг “Усмон Ғозихон” ва “Кичик оға” романларидаги тарихий-эпик консепсиянинг таҳлили, миллий идентитет ва тарихий хотиранинг бадиий талқини каби масалаларга доир илмий-назарий хулосалардан ТРТ Аваз телеканалининг “Тüркистан Гüндеми” ва “Аваз Ҳабер” кўрсатувлари ссенарийларини ёзишда ва мавзу доирасидаги суҳбатларни уюштиришда фойдаланилган (Туркия радио-телевидение куруми (ТРТ) Ўзбекистондаги ваколатхонасининг 2025-йил 30-майдаги 30961330-УЗ.00.00/94-сонли маълумотномаси). Натижада мазкур кўрсатувларнинг мазмуни илмий-назарий хулосалар билан бойитилган ҳамда Тариқ Буғра ижодининг ўзбек адабиётшунослиги нуқтаи назаридан талқин этилиши таъминланган.
