Султанова Норжон Давлетовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Алкоголли мастлик фонида сирка кислотаси билан ўткир заҳарланишларни токсикометрик баҳолаш», 14.00.24 – Суд тиббиёти (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.PhD/Tib6086.
Илмий раҳбар: Искандаров Алишер Искандарович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети ҳузуридаги DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03 рақамли илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Махсумхонов Қулфиддинхон Аъзамхонович, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Исламов Шавкат Эржигитович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: С.Д.Асфендияров номидаги Қозоқ миллий тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: спиртли мастлик фонида сирка кислотаси билан ўткир заҳарланиш ҳолатларида кимёвий шикастланишларни объектив баҳолаш ва ташхислаш имконини берувчи кўрсаткичларни ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор сирка кислотаси ва этанол билан ўткир қўшма заҳарланиш ҳолатларида организмнинг кимёвий жароҳатланиш даражасини объектив баҳолашда диагностик аҳамиятга эга бўлган клиник, лаборатор ва морфологик кўрсаткичлар мажмуаси аниқланган;
алкоголь мастлик фонида сирка кислотаси билан ўткир заҳарланишларда универсал патогенетик механизм сифатида интраваскуляр гемолизнинг ҳал қилувчи ўрни ҳамда унинг кимёвий жароҳат оғирлигини баҳолашда ишончли диагностик мезон сифатидаги аҳамияти илмий жиҳатдан асосланган;
алкоголли интоксикация фонида сирка кислотаси билан ўткир заҳарланишларда патологик жараённинг босқичма-босқич ривожланиши ва клиник-морфологик ўзгаришларнинг хронологик кетма-кетликда кечиши, мазкур ўзгаришларнинг интраваскуляр гемолиз даражаси ва этанол концентрациясига боғлиқлиги исботланган;
қўшма заҳарланишларда кимёвий жароҳат оғирлигини объектив баҳолаш ва летал оқибатни прогнозлаш мақсадида кўп ўлчовли таҳлил усуллари (фактор-таҳлил ва пробит-таҳлил)ни қўллашнинг самарадорлиги илмий асосланиб, суд-тиббий ташхислаш учун комплекс диагностик ёндашув ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Алкоголли мастлик фонида сирка кислотаси билан ўткир заҳарланишларни токсикометрик баҳолашни асослаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: илк бор сирка кислотаси ва этанол билан ўткир қўшма заҳарланиш ҳолатларида организмнинг кимёвий жароҳатланиш даражасини объектив баҳолашда диагностик аҳамиятга эга бўлган клиник, лаборатор ва морфологик кўрсаткичлар мажмуаси аниқланганлиги бўйича таклифлар Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий маркази илмий кенгаши томонидан 2025 йил 9 июнда 4-сон билан тасдиқланган «Экспертная оценка токсикокинетики уксусной кислоты на фоне алкогольного опьянения» ва «Судебно-медицинская оценка танотогенеза при острых отравлениях уксусной кислотой на фоне алкогольного опьянения» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий марказининг Навоий вилоят филиали бўйича 10.09.2025 йилдаги 50-um-сон ҳамда Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий марказининг Фарғона вилоят филиали бўйича 08.09.2025 йилдаги 39-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғликни саклаш вазирлиги хузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 17 ноябрдаги 29-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ҳозирги кунга қадар ўткир заҳарли заҳарланишнинг оғирлиги фақат ошқозон-ичак трактининг кимёвий куйиш чуқурлиги ва давомийлиги билан баҳоланган бўлиб, бунда томир ичидаги гемолиз омили ҳисобга олинмаган. Бу эса ўз навбатида нотўғри ташхис қўйишга, касалхонага ётқизиш ва даволашда нотўғри даволанишга олиб келган ўлимнинг асосий ва бевосита сабабини талқин қилинишини қийинлаштирган. Иқтисодий самарадорлиги: пробит таҳлили натижалари асосида ишлаб чиқилган эксперт ҳаракатларининг алгоритми сирка кислотаси билан ўткир заҳарланиш билан ётқизилган беморларни ҳисобга олиш ва киритиш жараёнини оптималлаштиришга ва заҳарланишнинг биринчи кунида ўлимга олиб келадиган натижалар сонини 15-20 фоизга камайтириш натижасида 1 ҳолатни текшириш учун сарфланадиган 500000-750000 сўм бюджет маблағлари иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: алкоголь мастлик фонида сирка кислотаси билан ўткир заҳарланишларда универсал патогенетик механизм сифатида интраваскуляр гемолизнинг ҳал қилувчи ўрни ҳамда унинг кимёвий жароҳат оғирлигини баҳолашда ишончли диагностик мезон сифатидаги аҳамияти илмий жиҳатдан асосланганлиги бўйича таклифлар Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий маркази илмий кенгаши томонидан 2025 йил 9 июнда 4-сон билан тасдиқланган «Экспертная оценка токсикокинетики уксусной кислоты на фоне алкогольного опьянения» ва «Судебно-медицинская оценка танотогенеза при острых отравлениях уксусной кислотой на фоне алкогольного опьянения» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий марказининг Навоий вилоят филиали бўйича 10.09.2025 йилдаги 50-um-сон ҳамда Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий марказининг Фарғона вилоят филиали бўйича 08.09.2025 йилдаги 39-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғликни саклаш вазирлиги хузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 17 ноябрдаги 29-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: суд эксперти алкоголли заҳарланиш фонида сирка кислотаси билан ўткир заҳарланиш билан оғриган беморларга нотўғри тиббий ёрдам кўрсатилган ҳолларда комиссия текширувларини ўтказаётганда, миқдорий мезонларга асосланиб, биринчи навбатда, қондаги заҳарнинг яримпарчаланиш даврига қараб, объектив равишда, даволаш усулларини баҳолаш имкониятига эга (Т1/2). Иқтисодий самарадорлиги: ишлаб чиқилган алгоритмдан фойдаланиш спиртли ичимликларни заҳарланиши фонида сирка кислотаси билан ўткир заҳарланиш қурбонларига бирламчи ёрдамни ташкил етиш билан боғлиқ жараёнларни оптималлаштириш натижасида ҳар бир ҳолат учун сарфланадиган 350000-400000 сўм бюджет маблағлари иқтисод қилинади;
учинчи илмий янгилик: алкоголли интоксикация фонида сирка кислотаси билан ўткир заҳарланишларда патологик жараённинг босқичма-босқич ривожланиши ва клиник-морфологик ўзгаришларнинг хронологик кетма-кетликда кечиши, мазкур ўзгаришларнинг интраваскуляр гемолиз даражаси ва этанол концентрациясига боғлиқлиги исботланганлиги бўйича таклифлар Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий маркази илмий кенгаши томонидан 2025 йил 9 июнда 4-сон билан тасдиқланган «Экспертная оценка токсикокинетики уксусной кислоты на фоне алкогольного опьянения» ва «Судебно-медицинская оценка танотогенеза при острых отравлениях уксусной кислотой на фоне алкогольного опьянения» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий марказининг Навоий вилоят филиали бўйича 10.09.2025 йилдаги 50-um-сон ҳамда Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий марказининг Фарғона вилоят филиали бўйича 08.09.2025 йилдаги 39-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғликни саклаш вазирлиги хузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 17 ноябрдаги 29-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: суд экспертлари учун услубий тавсиялар асосида ишлаб чиқилган эксперт алгоритмидан фойдаланиш ихтисослаштирилган экспертизаларни ўтказиш вақтини икки баравар қисқартириш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур ҳолатнинг суд-тиббий експертизаси учун сарфланадиган 150000-200000 сўм бюджет маблағлари тавсия этилган усуллардан фойдаланиш орқали бирламчи экспертиза муддатини 2-3 кунга қисқартириш натижасида иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгилик: қўшма заҳарланишларда кимёвий жароҳат оғирлигини объектив баҳолаш ва летал оқибатни прогнозлаш мақсадида кўп ўлчовли таҳлил усуллари (фактор-таҳлил ва пробит-таҳлил)ни қўллашнинг самарадорлиги илмий асосланиб, суд-тиббий ташхислаш учун комплекс диагностик ёндашув ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий маркази илмий кенгаши томонидан 2025 йил 9 июнда 4-сон билан тасдиқланган «Экспертная оценка токсикокинетики уксусной кислоты на фоне алкогольного опьянения» ва «Судебно-медицинская оценка танотогенеза при острых отравлениях уксусной кислотой на фоне алкогольного опьянения» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий марказининг Навоий вилоят филиали бўйича 10.09.2025 йилдаги 50-um-сон ҳамда Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий марказининг Фарғона вилоят филиали бўйича 08.09.2025 йилдаги 39-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғликни саклаш вазирлиги хузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 17 ноябрдаги 29-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: суд-тиббий эксперт сирка кислотаси билан ўткир заҳарланишлар фонида алкогол мастлиги ҳолатларида беморларга тиббий ёрдамнинг лозим даражада кўрсатилмаганлиги билан боғлиқ комиссиявий экспертизаларни ўтказишда, миқдорий мезонларга, аввало, заҳарнинг қондан ярим чиқарилиш даврига (Т1/2) асосланиб, қўлланилган даволаш усулларининг самарадорлигини объектив баҳолаш имкониятига эга бўлади. Иқтисодий самарадорлиги: ишлаб чиқилган эксперт алгоритмини суд-тиббий мутахассислар учун методик тавсиялар асосида амалиётга жорий этиш профил экспертизаларни бажариш муддатларини икки баравар қисқартириш натижасида битта ҳолатни экспертизадан ўтказиш учун сарфланадиган 300000-350000 сўм бюджет маблағлари иқтисод қилинади.