Хидиров Отабек Жўрабоевичнинг филология фанлари доктори (DSc)
диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбек тили ахборот технологиялари тушунчаларининг когнитив аспекти ва қомусий-лексикографик талқини”, 10.00.01 – Ўзбек тили  ихтисослиги.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.DSc/Fil 5485
Илмий раҳбар: Менглиев Бахтиёр Ражабович, филология фанлари доктори, профессор 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Жиззах давлат педагогика университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қарши давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.11.05 
Расмий оппонентлар: 
филология фанлари доктори, профессор Йўлдошева Нилуфар Эргашевна,
филология фанлари доктори, профессор Акбарова Зуҳра Акмалжоновна, 
филология фанлари доктори, профессор Абузалова Меҳринисо Кадировна 
Етакчи ташкилот: Термиз давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ўзбек тили ахборот технологиялари тушунчаларининг когнитив аспектини аниқлаш, терминларнинг лексик-семантик тизимидаги парадигматик муносабатларини функсионал-когнитив мезонларда таснифлаш ҳамда уларнинг қомусий-лексикографик талқини асосларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
АТ терминологиясининг ўзбек тили лексик тизимига кириб келиши, фонетик–морфологик-синтактик мослашуви ва стандартлашувига оид интеграциялашув қонуниятлари аниқланган;
когнитив тилшуносликнинг асосий категориялари (консепт, тушунча, фрейм, скрипт, прототип, ГЭСҳталт) АТ терминологиясини таҳлил қилишга татбиқ этиш орқали терминологик бирликларни изоҳлашнинг функсионал мезонлари белгиланган;
ўзбек тили АТ тушунчаларининг лексик-семантик ядроси илк бор уч компонентли оппозиция тизими (антонимия-синонимия-градуонимия) сифатида консептуаллаштириш асосида контрар антонимларнинг мавзувий гуруҳланиши, терминологик синонимияда "доминант-вариант" формуласи бўйича табиий селекция механизми ҳамда градуонимик бирликларнинг частотаси ва бош прототиплари таснифланган;
ўзбек тилидаги АТ тушунчаларининг умумий–хусусий, бутун–қисм (меронимик) алоқалар бўйича иерархик тузилмаси ва фазетли категориялаш мезонларини ўз ичига олувчи когнитив-онтологик таснифи ишлаб чиқилган;
АТ терминларининг консептуал харита/тармоқ, фрейм-компонент тузилмаси ва прототип–периферия зоналарини аниқлашга хизмат қилувчи когнитив моделлар ҳамда фрейм-асосли таъриф шаблони яратилган;
ўзбек лексикографиясида АТ қатламини ёритиш учун уч поғонали модел (умумий изоҳли луғатлар - махсус глоссарийлар - қомусий-энциклопедик манбалар) консепсияси ҳамда луғат мақоласига когнитив микроструктурани ("фрейм – прототип – скрипт" занжири) интеграциялаш зарурати далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек тили ахборот технологиялари тушунчаларининг когнитив аспекти ва қомусий-лексикографик талқинига оид олинган илмий натижалар асосида:
“Ўзбек тили ахборот технологиялари тушунчаларининг когнитив аспекти ва қомусийлексикографик талқини” мавзусида филология фанлари доктори (DSc) диссертация ишининг илмий натижалари ва хулосаларидан давлат илмий-техник дастури доирасида Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022-2024-йилларга мўлжалланган ИЛ-402104209. Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” номли инновацион лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 13-февралдаги 04/1-841 – сонли маълумотномаси). Натижада Корпус таҳлили асосида градуонимик бирликларнинг частотаси аниқланиб (масалан, юқори хавфсизлик, паст самарадорлик, тезкор процессор), бош прототипларни белгилаш ҳамда кейинги қўлланмалар учун фрейм-асосли таъриф шаблони ишлаб чиқиш йўли ёритилган.
“Ўзбек тили ахборот технологиялари тушунчаларининг когнитив аспекти ва қомусийлексикографик талқини” мавзусида филология фанлари доктори (DSc) диссертация ишининг илмий натижалари ва хулосаларидан давлат илмий-техник дастури доирасида Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2020-2023-йилларга мўлжалланган АМ-Ф3-201908172. “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш мавзуси” номли амалий лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 13-февралдаги 04/1-840 – сонли маълумотномаси). Натижада ўзбек тили АТ тушунчаларининг лексик-семантик ядроси илк бор уч компонентли оппозиция тизими (антонимия-синонимия-градуонимия) сифатида консептуаллаштирилиб, айнан шу “учлик” терминлар тармоғини парадигматик ва синтагматик боғланишларда алгоритмлаштириш имконини бериши асосланган.
“Ўзбек тили ахборот технологиялари тушунчаларининг когнитив аспекти ва қомусийлексикографик талқини” мавзусида филология фанлари доктори (DSc) диссертация ишининг илмий натижалари ва хулосаларидан давлат илмий-техник дастури доирасида Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2023-2024-йилларга мўлжалланган АЛ-662205561 рақамли “Алишер Навоий муаллифлик корпусини яратиш” (“Хазойин ул-маоний” куллиётидаги гʻазаллар асосида) амалий лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 17-февралдаги 04/1-942 – сонли маълумотномаси). Натижада ўзбек тили АТ терминологиясининг лексик-семантик ядроси илк бор уч компонентли оппозиция тизими (антонимия–синонимия–градуонимия) сифатида консептуаллаштирилиб, айнан шу “учлик” терминлар тармоғини парадигматик ва синтагматик боғланишларда алгоритмлаштириш имконини бериши асосланган.
“Ўзбек тили ахборот технологиялари тушунчаларининг когнитив аспекти ва қомусийлексикографик талқини” мавзусида филология фанлари доктори (DSc) диссертация ишининг илмий натижалари ва хулосаларидан Аҳмад Яссавий номидаги Қозоқ миллий Университетининг “Қардиш туркей халқлар тили ва адабиёти, маданий меросини ўрганиш” номли 2023-2026-йиллар мўлжалланган КЗХ-44/48-9 рақамли халқаро фундаментал грант лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Аҳмад Яссавий номидаги Қозоқ миллий университетининг 2026-йил 10-мартдаги маълумотномаси). Натижада ўзбек лексикографиясида АТ қатламини ёритишда уч поғонали модел (умумий изоҳли луғатлар → махсус глоссарийлар → қомусий-энциклопедик манбалар) консепсияси асосланиб, динамик лексикография доирасида луғат мақоласига когнитив микроструктурани (“фрейм → прототип → скрипт” занжири) интеграциялаш инновацион янгилик сифатида таклиф қилинган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish