Рахматов Мурод Ғайбуллаевичнинг 
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақидаги эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Мустафо Чўқай, Аҳмад Заки Валидий ва Усмон Хўжанинг Туркистон мустақиллиги учун курашдаги фаолияти (ХХ аср биринчи ярми)”
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.DSc/Tar538 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Навоий давлат университети.
Илмий Кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, илмий кенгаш рақами: Қорақалпоқ давлат университети. DSc.03/2025.27.12.Tar.04.04
Расмий оппонентларнинг Ф.И.Ш., илмий даражаси, унвони: Джумашев Аскар Мамбетович, тарих фанлари доктори(DSc), профессор. Турсун Хазретали Маханули, тарих фанлари доктори, профессор? Ерметов Аваз Абдуллаевич, тарих фанлари доктори(DSc), профессор.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
Етакши ташкилот: Бухоро давлат университети.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Мустафо Чўқай, Аҳмад Заки Валидий ва Усмон Хўжанинг ХХ аср биринчи ярмида Туркистон мустақиллиги учун курашдаги фаолиятини очиб беришдан иборат. 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 1917-йилда Мустафо Чўқай ва Аҳмад Заки Валидий Туркистон ўлкасида, хусусан, Тошкентда кечган сиёсий жараёнларнинг марказида туриб, сиёсий йўлбошчи ва лидер сифатида аввал Россия империяси, сўнгра болшевикларга қарши олиб борган ҳуррият ва озодлик курашига раҳбарлик қилиш баробарида ушбу  ҳаракатга Туркистон бирлиги ва мустақиллиги учун курашиш ғоясини сингдиришда муҳим ўрин тутганликлари очиб берилган;
Бухородаги жадидчилик ҳаракатининг йирик намояндаси, атоқли давлат ва жамоат арбоби Усмон Хўжа (Усмон Хўжаев) БХСР тузилгач, молия нозири (1920), Давлат назорати нозири (1921), БХСР Марказий Ижроия Қўмитасининг биринчи раиси (1921-йил август – 1922-йил бошлари) каби масъул лавозимларда ишлаган бўлса ҳам, Бухорони ўз миллий армияси, миллий ҳукумати бўлган ҳақиқий маънодаги мустақил республикага айлантириш ҳаракатлари зое кетгач советлар билан алоқасини узиб, қуролли мухолифат томонига ўтган ҳолда миллий истиқлол курашини халқаро миқёсга олиб чиққанлиги далилланган;
1921–1923-йиллари Аҳмад Заки Валидий ўз раҳнамолигида Бухоро, Кармана, Жиззах, Самарқанд, Тошкент вилоятидаги истиқлолчилар ҳузурига жадид зиёлилари ва демократик кучларни сиёсий маслаҳатчилар сифатида юбориб, қўрбошилар гуруҳларини душманга қарши шафқациз курашида уларни жанговарлик руҳини кўтариш, болшевизмнинг ёлғонлари ва совет давлатининг қуруқ ваъдаларига ишонмасликка чақиргани ҳолда туркий халқлар қуролли ҳаракатини ғоявий жиҳатдан жипслаштиришга интилганлиги асосланган;
Туркистонлик сиёсий арбобларнинг хориждаги фаолиятида Туркистон Миллий Бирлиги ташкилоти ва у томондан чоп этилган “Янги Туркистон” ва “Ёш Туркистон” журналлари муҳим аҳамият касб этиб, ўз саҳифаларида совет давлатининг ўлкадаги мустамлакачилик сиёсатини фош этиб, хорижда Туркистон тақдири учун мужодалага киришган миллат ойдинлари ва мунавварларининг фаолиятини ёритган ҳолда, совет давлатининг шовинистик сиёсати ва коммунистик мафкурага қарши турончилик, туркчилик ва исломчилик ғояларини қарши қўйганлиги очиб берилган;
Туркистон муҳожирлари Полша давлати томонидан советларга қарши тузилган “Прометей” жамияти ва нашри билан ҳамкорликка киришиб, Берлиндаги Туркистон Миллий Бирлиги ташкилотининг сўнгги қурултойида жамиятнинг яқин келажакдаги тактика ва стратегиясини белгилаб олган бўлса-да, совет давлати тазйиқи билан Гитлер ҳукумати томонидан туркистонлик муҳожирларнинг таъқиб этилиши, Туркияда ҳам туркистонликлар ва бошқа турк мусулмон жамиятларига нисбатан тазйиқ кучайиши шароитида 1939-йил сентябрдан ташкилот фаолияти аста-секин тўхтаб қолганлиги очиб берилган.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамяти: Тадқиқот натижаларининг илмий аҳамияти туркистонлик муҳожирларнинг хориждаги фаолияти, уларнинг совет давлатига қарши олиб борган курашлари, миллий сиёсий ташкилотлар ва матбуот нашрларининг ташкил этилиши Туркистонда совет ҳокимияти юритган мустамлакачилик сиёсатининг моҳиятини кўрсатиш ва очиқлаш учун тарихий билимларни янада чуқурлаштириш ҳамда илмий хулосаларни бойитиш билан изоҳланади.
Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти Ўзбекистоннинг ХХ аср биринчи ярми тарихини чуқур ўрганишда, тарих музейлари ва кутубхоналардаги мавжуд экспозициялар ва адабиётларни янги тарихий далиллар ва маълумотлар билан бойитиш ва янгилашда, шунингдек, олий ўқув юртлари ва ўрта махсус таълим тизимида дарсликлар, ўқув қўлланмалари ва қўшимча адабиётлар тайёрлаш борасида давлат дастурларини бажаришда хизмат қилиши билан белгиланади. 
Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат: Мустафо Чўқай, Аҳмад Заки Валидий ва Усмон Хўжанинг Туркистон мустақиллиги учун кураши архив ҳужжатлари, хотиралари, даврий матбуот материаллари, оғзаки тарих маълумотлари асосида илк марта илмий муомалага киритилди ҳамда илмий методологик ёндашувлар асосида тавсиялар ишлаб чиқилган;
Туркистон Миллий Бирлиги ташкилотининг Туркияда сақланаётган архиви ҳужжатлари, уларнинг Истанбул ва Берлинда ўтган кўплаб қурултойларида қабул қилинган қарорлар ва бошқа ҳужжатлар, хорижда чоп этилган туркистонликларнинг турли журналлари илмий муомалага тортилиб, олинган хулосалар асосида таҳлил ва тавсиялар ишлаб чиқишга хизмат қилган. 
IV. Тадқиқот натижаларнинг жорий қилиниши:  Мустафо Чўқай, Аҳмад Заки Валидий ва Усмон Хўжанинг ХХ аср биринчи ярмида Туркистон мустақиллиги учун курашидаги фаолияти тарихига оид ишлаб чиқилган илмий хулосалар ва таклифлар асосида: 
ХХ асрнинг биринчи ярмида Мустафо Чўқай, Аҳмад Заки Валидий ва Усмон Хўжанинг Туркистон мустақиллиги учун курашдаги фаолияти мавзусидаги тайёрланган тадқиқот иши илмий натижалари ва маълумотларидан музей экзпозицияни бойитишда фойдаланилди. Мустафо Чўқай, Аҳмад Заки Валидий ва Усмон Хўжанинг Туркистон мустақиллиги учун курашдаги фаолиятига доир бир қанча ҳужжатлар тақдим этилган илмий натижалар ва манбалар музей экспозициясини бойитишга хизмат қилди; (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги “Қатағон қурбонлари хотираси” давлат музейининг 2025-йил 22-августдаги 213-сон маълумотномаси);
Жадидчилик ҳаракати намояндаларининг ғоявий ва назарий қарашлари, Бутунтуркистон мусулмонларининг 1917-йилда ўтказилган қурултойлари ҳамда Туркистон ўлка Мусулмонлар шўросининг тузилиши, Мустафо Чўқай ва Аҳмад Заки Валидий ва Усмон Хўжаларнинг Туркистондаги сиёсий фаолияти, Мустафо Чўқай, Усмон Хўжа ва Валидийнинг Туркия ва Европадаги фаолияти, иккинчи жаҳон уруши ва “совуқ уруш”нинг бошланиши даврида Туркистон мустақиллиги учун кураш ғоясига оид илмий-тарихий материаллардан “Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирга узатилган “Тақдимот” кўрсатуви ссенарийсини шакллантиришда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 25-августдаги 01-33/638-сон маълумотномаси). Тақдим этилган материаллар кўрсатувлар мазмунини мукаммаллаштиришга, илмий далиллар билан бойитишга хизмат қилган;
Туркистон тараққийпарварлари ХХ аср бошларидаёқ Россия империясининг мустамлакачилик сиёсатига қарши кураш майдонига кириб, мухториятчилик ғоясини ўртага ташлаганлари аниқланганлиги, Туркистон Мухторияти ҳукуматининг совет давлати ҳарбий кучлари томонидан тор-мор этилиши, болшевиклар томонидан жадидлар ва миллий коммунистларнинг таъқиб этилиши, қизил армияга қарши курашаётган истиқлолчилик ҳаракатининг мағлубиятга учрашига қарамасдан Туркистон мустақиллиги учун кураш тўхтамаганлиги, Туркистон мустақиллиги ва озодлиги учун кураш шиори халқаро майдонда дадил қўйилганлиги ва бу йўлдаги амалий ҳаракатлар далиллар асосида кўрсатилганлигига оид илмий натижалардан Ўзбекистон “Миллий тикланиш” демократик партияси дастурида фойдаланилган. (Ўзбекистон “Миллий тикланиш” демократик партиясининг 2025-йил 15-сентябрдаги № 02-05/85-сон маълумотномаси). Илмий натижалар Ўзбекистон “Миллий тикланиш” демократик партиясининг 2025–2029-йилларга мўлжалланган 2.2.1.Сайловолди дастурининг Миллий маданият ва маънавиятни ривожлантириш, қадриятларни асраш ва бойитиш йўналишида келтирилган вазифалар ижросини бажаришга хизмат қилади. Ушбу вазифаларни ижро этишда илмий тадқиқот ишлари натижалари ва хулосаларидан фойдаланилди. Миллий тарихимизнинг ўрганилмаган саҳифаларини ёритишга хизмат қилиб, партия олдида турган муҳим вазифаларни халқимиз, жамиятимиз онгига, ёшларимиз тафаккурига етказишга хизмат қилади. 
Туркистон Мухторияти ҳукумати совет давлатининг ҳарбий кучлари томонидан мағлуб этилганига, болшевиклар тарафидан жадидлар ва миллий коммунистларга нисбатан шиддатли таъқиблар амалга оширилганлиги, Қизил Армияга қарши озодлик учун олиб борилган миллий истиқлол ҳаракати мағлубиятга учраганига қарамасдан, Туркистон мустақиллиги учун кураш тўхтамаганлиги, Туркистон мустақиллиги ва озодлиги ғояси халқаро майдонда дадил тарзда илгари сурилган бўлиб, бу йўналишда амалга оширилган ҳаракатлар турли манбалар ва далиллар асосида таҳлил қилинганлиги ва бу йўлдаги амалий ҳаракатлар далиллар асосида кўрсатилганлигига оид илмий ишнинг умумий мазмун-моҳияти Ўзбекистон Халқ демократик партиясининг 2025–2029-йилларга мўлжалланган сайловолди дастурининг 9-қадами “спорт ва маданиятни қўллаб-қувватлаш ва оммалаштириш” йўналишида келтирилган вазифалар ижросини бажаришда фойдаланилди. (Ўзбекистон Халқ демократик партиясининг 2025-йил 17-сентябрдаги №5-378-сон маълумотномаси). Тадқиқот иши миллий тарихимизнинг ўрганилмаган саҳифаларини ёритишга, ўзбек маданияти ва тарихини тарғиб қилишга ҳисса қўшиб, партия олдида турган муҳим вазифаларни халқимиз, жамиятимиз онгига, ёшларимиз тафаккурига етказишга хизмат қилади.