Равшанов Ўктамали Рустам ўғлининг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси эълони

I.Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Маҳаллий эронийлар тарихини ўрганишда Бухоро музейлари ашёларининг ўрни”  мавзусидаги 17.00.06 – Музейшунослик. Тарихий-маданий обектларни консервация қилиш, таъмирлаш ва сақлаш ҳамда 07.00.08 – Тарихшунослик, манбашунослик ва тарихий тадқиқот усуллари. 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: “ОАК Бюллетени” журналининг 2026 йил 1-сонида В2026.1.PhD/Tar2615 рақами билан рўйхатга олинган. 
Илмий раҳбар: Тўраев Ҳалим Ҳожиевич тарих фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Навоий давлат университети. 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон тарихи давлат музейи ҳузуридаги PhD.05/2025.27.12.Tar.07.01 рақамли Илмий Кенгаш асосидаги тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини берувчи Бир марталик Илмий Кенгаш. 
Расмий оппонентлар: Тарих фанлари доктори (DSc), доцент Наби Олимович Хушвақов, тарих фанлари доктори (DSc), в.б. профессор Аминов Бобир Бомурадович.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Бухоро музейлари ашёлари асосида маҳаллий эронийлар тарихини ёритишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги.
Бухоро музей-қўриқхонаси фондидаги эроний халқларга мансуб бўлган жами 500 дан ортиқ тарихий-маданий ашёлар, жумладан160 та металл буюмлар, 28 та тўқимачилик (мато) намуналари, 43 та сопол буюмлар, 52 та китоб, 8 та хаттотлик намунаси, 20 та архив ҳужжатлари, 4 та даврий нашрлар, 13 та миниатюра, 88 та нумизматик ашёлар, 13 та тош ва мармар буюмлар, 12 та фотоматериаллар, 37 та муҳрлари, 39 та ёғоч буюмлар, 3 та кумуш заргарлик буюмлари ва 4 та гилам каби туркумларга ажратилганлиги, мазкур буюмларнинг савдо-сотиқ, ҳарбий-сиёсий воқеалар, аҳоли миграцияси ва кўчириш жараёнлари, зиёрат анъаналари ҳамда маданий-дипломатик алоқалар доирасида тақдим этилган расмий совғалар тарзида Бухоро ҳудудига кириб келганлиги уларнинг маданий трансфер жараёнларини ўрганишда муҳим илмий манба эканлиги далилланган;
Шиалар зиёратгоҳлари тасвирлари, маросим иштирокчилари акс этган фотоматериаллар, шунингдек, вақф ҳужжатлари, аза маросимларига доир рухсатномалар ва миннатдорлик ёрлиқларининг илмий паспортлардаги тавсифлари таҳлили асосан Ашуро маросимлари, “чордаҳ маъсум” (ўн тўрт маъсум)га бағишланган маросимлар, “маракайи гирягирӣ” (йиғи маросими) ҳамда “пардозанӣ” (парда ортида саҳналаштириш) каби диний маросим анъаналарини акс эттирганлиги мазкур ашёлар ҳудудга оид номоддий мерос сифатида музей коллекцияларининг шиалик маросим маданиятини ўрганишда ноёб манба эканлиги асосланган;
ХИХ аср охири илмий адабиётларида Бухоро ҳудудида тўққизта ҳусайнияхоналар қайд этилган бўлса-да, вақф ашёларида сақланган эпиграфик матнларни манбашунослик ва палеографик жиҳатдан ўрганиш натижасида манбаларда қайд этилмаган яна бешта ҳусайнияхона - Ҳожи Мирзо Аҳмад, Ҳожи Али, Мир Ҳомид, Жўйбор ҳудудидаги ўн биринчи хонадон ҳусайнияси ҳамда аёллар учун мўлжалланган Карбалойи Бегим ҳусайнияси фаолият кўрсатганлиги ҳудудда диний объектлар инфратузилмаси шаклланганлиги, уларнинг конфессионал ва ижтимоий-маданий ўрнини, марказий-бошқарув тузилмасини аниқлаштириш ҳамда тарихий топографик реконструксия қилиш имконини берганлиги кўрсатиб ўтилган;
ХИХ аср охири – ХХ аср бошларида Бухоро жамиятидаги конфессионал муносабатлар масаласи маҳаллий зиёлилар томонидан танқидий таҳлил қилинганлиги, хусусан, Аҳмад Донишнинг “Меёр ут-тадайюн” ва Мирзо Аъзим Сомийнинг “Миротул яқин” асарларида эроний аҳолининг жамиятдаги ўрни, мазҳаблар ўртасидаги ақидавий фарқлар ижтимоий зиддиятларни кучайтирувчи омил сифатида қайд этилганлиги, бироқ давлат бошқаруви тизими ва диний жамоалар томонидан мазкур жараёнларни мувофиқлаштиришга қаратилган расмий чора-тадбирлар етарли даражада амалга оширилмаганлиги, натижада, конфессионал зиддиятлар кескинлашиб, турли тўқнашувларга олиб келганлиги музей фондларида сақланаётган аза маросимларига оид рухсатномалар ва миннатдорлик ҳужжатлари каби расмий манбаларда ёритилганлиги мазкур даврдаги ижтимоий-диний вазиятнинг мураккаб ракурсли хусусиятини аниқлашга хизмат қилганлиги очиб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Бухоро музейларининг эронийларга оид моддий ва ёзма манбаларни ўрганиш юзасидан ишлаб чиқилган хулоса ва таклифлар асосида:
Эрон моддий маданиятига оид ва Бухоро эронийлари этнографияси, амалий ва тасвирий санъат намуналари, диний ашёлари чуқур таҳлил қилиниб, кўргазмаларда намойишга олиб чиқилди. Илмий ўрганишлар натижасида музей-қўриқхонанинг Бухоро хаттотлик санъати кўргазмасида, Бухоро хонлиги/амирлиги кўргазмасида, нумизматика ва эпиграфика кўргазмасида, хаттотлик кўргазмаларида металл, сопол, ёғоч ва бошқа турдаги ашёлар қайта ўрганилди ҳамда қўшимча фонд экспонатлари билан кўргазмалар бойитилишига доир тадқиқот натижаларидан “Маданият ва санъат соҳасининг жамият ҳаётидаги ўрни ва таъсирини янада ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-6000-сон Фармонида белгиланган вазифалар ва режалар ижросини таъминлашда фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги 14-сентябр 2024-йил 04-05/3416-сонли маълумотномаси). Натижаларнинг жорийланиши янги кўргазма ва каталогларни яратишда хизмат қилган.
Бухоро музейлари тарихи, ундаги тўпламлар тарихи, хусусан, Эрон моддий маданиятига оид ва Бухоро эронийлари этнографияси, амалий ва тасвирий санъат намуналари, диний ашёлари чуқур таҳлил қилиниб, “Ўзбекистон маданий мероси” лойиҳаси доирасида чоп этилган “Бухоро давлат музей-қўриқхонаси” тўпламида фойдаланилди. Лойиҳа доирасида Бухоро музейларининг турли тўпламларида мавжуд ноёб ашёлар илк маротаба китобда нашр қилинди ҳамда уларга илмий изоҳлар Ўзбекистон маданий меросини ўрганиш, сақлаш ва оммалаштириш бўйича Бутунжаҳон жамияти томонидан “Бухоро давлат музей-қўриқхонаси” тўпламини ёзишда фойдаланилган (Ўзбекистон маданий меросини ўрганиш, сақлаш ва оммалаштириш бўйича Бутунжаҳон жамиятининг 23-июн 2025-йил 42-сон маълумотномаси). Илмий натижаларнинг қўлланилиши ўзбек халқи тарихи ва маданий меросини асраш, унга доир билимларни такомиллаштиришга хизмат қилган.
Бухоро давлат музей-қўриқхонаси тўпламлари ва улардаги эронийларга оид ашёлар, музей ашёларининг йиғилиши ва турли коллекцияларга бўлишнинг назарий жиҳатлари, тарихий буюмларнинг ўз даври тарихини акс эттириш даражаси каби музейлар фаолияти билан боғлиқ назарий ва амалий янгиликлардан ҳамда маҳаллий эронийлар маданиятига оид бугунги кунга қадар илмий муомалага тортилмай келаётган ёдгорликлар, қўлёзмалар фондида сақланаётган хаттотлик ва вақф ҳужжатлари, Эронда ва Бухоро эронийлари томонидан яратилган турли ҳунармандчилик намуналарига доир материаллардан Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон тарихи” телеканалининг “Саёҳатнома”, “Бир экспонат тарихи”, “Янги талқин” кўрсатувлари ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон миллий телерадиокомпаниясининг 22-май 2025-йил 01-33/342-сон маълумотномаси). Натижалар Бухоро музейлари ва унинг эронийлар маданиятига оид моддий ва ёзма манбалар билан жамоатчиликни таништиришда илмий асос вазифасини ўтаган.
Бухоро эронийлари ҳамда уларнинг моддий ва ёзма ёдгорликларини ўрганиш ва тарғиб қилишда, маҳаллий эронийлар турли маросимларда фойдаланган металл, сопол, мато ва ёзма манбаларни илмий муомалага олиб чиқиш ва Эрон Ислом Республикасидан ташриф буюрадиган меҳмонларга Бухоро тарихи, унинг маданий ёдгорликлари, маҳаллий эронийлар тарихи билан боғлиқ маълумотлардан Эрон Ислом Республикасининг Тошкентдаги элчихонаси фаолиятида фойдаланилган (Эрон Ислом Республикасининг Тошкентдаги элчихонаси 2-сентябр 2025-йил 1/004-сон маълумотномаси). Натижада икки мамлакатнинг муштарак тарихи ва бугунги кундаги маданий ҳамкорлигини янги асосда йўлга қўйиш учун асос ишлаб чиқилди.