Мирсанова Мохира Хусниддин қизининг филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбек болалар саргузашт-фантастик асарларида ижодкор маҳорати ва жанр имкониятлари”, 10.00.02 – Ўзбек адабиёти.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.PhD/Fil5516
Илмий раҳбар: Насиров Азимидин Нормаматович, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат педагогика институти. ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи
ИК рақами: Қарши давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.11.05.
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, профессор Д.Тўраев ва филология фанлари доктори, профессор Қувватова Дилрабо Ҳабибуллаевналар.
Етакчи ташкилот: Гулистон давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек болалар адабиётида саргузашт-фантастика йўналишида ёзилган асарларнинг бадиий-эстетик хусусиятларини аниқлаш бу жанрларнинг шаклланиши, ривожи ҳамда жанрлараро синтези жараёнларини назарий жиҳатдан тадқиқ этиш.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ўзбек болалар саргузашт-фантастик адабиёти илк бор жанр синтези нуқтайи назаридан тизимли равишда ўрганилиб, саргузашт ва фантастик унсурларнинг болалар адабиётидаги ўзаро уйғунлашуви назарий жиҳатдан асосланиб, уларнинг бадиий-эстетик функсиялари ҳамда тарбиявий имкониятлари аниқланган;
ўзбек болалар адабиётининг тарихий тараққиёти фолклор, достончилик ва мумтоз адабиёт анъаналари билан узвий боғлиқликда ёритилиб, анъанавий ҳикоя шаклларининг ХХ–ХХИ аср бошларида замонавий саргузашт-фантастик жанрларга трансформацияси миллий маданий архетиплар асосида очиб берилиб, жанрнинг тарихий динамикаси ва ривожланиш босқичлари янгича илмий ёндашувга кўра далилланган;
Х. Тўхтабоевнинг “Сеҳрли қалпоқча” асари мисолида ижодкор маҳорати ва жанр синтезининг бадиий механизмлари илк бор замонавий адабиётшунослик ёндашувлари асосида таҳлил қилиниб, асарда сеҳр ва реаллик диалектикаси, комиклик бадиияти ҳамда нутқий хусусиятларнинг бола характерини яратишдаги роли аниқланиб, уларнинг тарбиявий-эстетик аҳамияти асослаб берилган;
Саъдулло Қуроновнинг “Галактикада бир кун” асари асосида замонавий ўзбек болалар фантастикасида жанр новаторлиги ва миллий кодларнинг уйғунлашуви, илмий фантастика, космик опера ва саргузашт унсурларининг синтези орқали космик маконда ўзбекона тафаккур ва қадриятларнинг бадиий ифодаси таҳлил қилиниб, асарнинг илмий-оммабоп ва фалсафий-экологик дидактик салоҳияти болалар адабиёти тараққиётидаги муҳим янгилик сифатида исботланган;
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек болалар саргузашт-фантастик асарларида ижодкор маҳорати ва бу жанрнинг имкониятлари бўйича олинган натижалар асосида:
саргузашт-фантастик асарларнинг шаклланиши, тадрижий тараққиёти, бадиий поетик хусусиятлари, функсиялари, жанрий кўринишлари ва бадиий образлар оламининг турфа хил воситалар асосида талқин этиш анъанасининг ижодкор услубидан келиб чиққан ҳолда аниқлаштирилган илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида амалга оширилган ИЛ-402104474 “болаларадабиёти.уз” электрон платформа ва унинг мобил иловасини яратиш” мавзусидаги лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети 2025-йил 13-августдаги № 01/4-3552-сон маълумотномаси). Натижада, болалар адабиётининг ўзига хосликлари, бу жараёндаги таҳлилий тушунчаларнинг бадиий ифодасига эътибор қаратилган, болалар адабиётидаги фантастик тасвирнинг талқиндаги поетик ифодаси, назарий жиҳатдан таҳлил қилинган, ўзига хос хусусиятлари очиб берилган, таҳлилий ёндашилган;
ўзбек болалар адабиёти вакилларидан Худойберди Тўхтабоев ижодига мансуб саргузашт-фантастик қиссаси “Сеҳрли қалпоқча” ва Саъдулло Қуроновнинг илмий-фантастик қиссаларидаги илмийлик, саргузашт ва фантастиканинг ўзига хос уйғунлиги, ижодкорнинг образ яратиш маҳорати, илмий фактларнинг фантастик тасвирга уйғунлаштириш маҳорати асардаги кўплаб ўринлар мисолида таҳлил этилганлиги ҳақидаги илмий хулосалардан Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси Самарқанд вилоят бўлими мутахассислари томонидан ўтказиладиган машғулотларини тайёрлашда фойдаланилган. (Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси Самарқанд вилоят бўлими раҳбарининг 2025-йил 2-сентябрдаги № 01 03/355-сон маълумотномаси). Натижада, бадиий асарда қаҳрамон танлаш, ҳар бир образнинг аҳамияти ва ўрнини белгилаш бўйича ёш ёзувчилар ва китобхонлар учун муҳим манба бўлиб хизмат қилган;
болалар адабиётида ижодкорнинг образ яратиш, уларга хос бадиий тилдан фойдаланиш жараёнлари, бадиийлик қонуниятларини ифода этишдаги маҳорати тадқиқ этилган хулосалардан Самарқанд вилояти телерадиоканалининг 2025- йил июл ойида эфирга узатилган “Мутолаа завқи” ва “Ассалом, Самарқанд!” кўрсатувларида ҳам “Ўзбек болалар саргузашт-фантастик асарларида ижодкор маҳорати ва жанр имкониятлари” мавзусидаги илмий иши натижалари ҳақида маълумот берган. Мазкур дастурларда ўзбек болалар адабиётида саргузашт-фантастика жанри тараққиётига улкан ҳисса қўшган ижодкорлардан Саъдулло Қуронов ва Худойберди Тўхтабоевларнинг асарлари хусусида ҳам сўз юритилган. (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси Самарқанд вилояти телерадиоканалининг 2025-йил июл ойидаги № 01-07/293-сон маълумотномаси). Натижада, илмий-оммабоп мазмундаги кўрсатувларнинг ғоявий-эстетик асослари мустаҳкамланишига хизмат қилган.
Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлими, Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтида 2017-2020-йилларда бажарилган ФАФ-1-005 рақамли “Қорақалпоқ фолклоршунослиги ва адабиётшуносли тарихини тадқиқ қилиш” номли фундаментал тадқиқот лойиҳада диссертация натижаларидан фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг 2025-йил 27-майдаги 302/1-сон маълумотномаси) Худойберди Тўхтабоевнинг “Сариқ девни миниб” асаридаги фолклорнинг оърнига диққат қаратилди. Натижада, илмий лойиҳа ишининг мазмуни янги материаллар билан бойитилди.
