Козимова Зулфия Исмоиловнанинг филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): Ўзбек тили тасвирий санъат терминларининг лексик-грамматик ва лексикографик тадқиқи, 10.00.01 – Ўзбек тили.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.1.PhD/Fil4320.
Илмий раҳбар: Юлдошева Нилуфар Эргашевна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қарши давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи: Қарши давлат университети.
ИК рақами: Қарши давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.11.05.
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, проф. Хўжамурод Жабборов
филология фанлари доктори, проф. Меҳринисо Абузалова
Етакчи ташкилот: Термиз давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек тили терминосистемасида тасвирий санъат терминларини яхлит система сифатида лексик-семантик, лексик-грамматик ва лексикографик хусусиятларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ўзбек тилидаги тасвирий санъат терминларининг абстракт, барокко, экспрессионизм, футуризм, импрессионизм, кубизм, минимализм, модернизм, поп – арт, постмодернизм, реализм, ренессанс санъати, рококо, романтизм, сймболизм каби йўналишларини ифодаловчи лексик-семантик тўдалари, рангтасвир ва графика тушунчасини ифодаловчи ички мавзувий гуруҳлари ҳамда уларнинг кичик луғавий-маъновий микросистемалари мавжудлиги очиб берилган;
тасвирий санъат терминлари тизимида маънодошлик, шаклдошлик ҳамда кўп маънолилик ҳодисалари терминлар семантик тараққиёти ва умумистеъмол лексика асосида юзага келиши аниқланган;
структурал жиҳатдан тасвирий санъат терминларининг содда, қўшма ва бирикмали шакллари ҳамда уларнинг лексема-терминлар, гибрид терминлар ва бирикмали терминлар тарзида ифодаланиши аниқланган;
ўзбек тили тасвирий санъат терминларининг лексикографик хусусиятлари асосан ранг ифодаловчи бирликлар орқали юзага чиқиши ёритилиб, тасвирий санъат терминларининг изоҳли луғатини тузишга асос бўлувчи сўз танлаш, соддалик, аниқлик, ихчамлилик мезонлари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тасвирий санъат терминларининг лексик-семантик хусусиятларини тадқиқ этиш бўйича олинган илмий натижалари асосида:
ўзбек тилидаги тасвирий санъат терминларининг абстракт, барокко, экспрессионизм, футуризм, импрессионизм, кубизм, минимализм, модернизм, поп –арт, постмодернизм, реализм, ренессанс санъати, рококо, романтизм, сймболизм каби йўналишларини ифодаловчи лексик-семантик тўдалари, рангтасвир ва графика тушунчасини ифодаловчи ички мавзувий гуруҳлари ҳамда уларнинг кичик луғавий-маъновий микросистемаларга бўлиниб кетишига оид илмий хулосаларидан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2023–2025-йилларга мўлжалланган АМ-Ф3-201908172. “Ўзбек тили таълимий корпусини яратиш мавзуси” номли амалий лойиҳани бажаришда фойдаланилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 17.02.2026-й. №04∕1-942 рақамли маълумотномаси). Натижада мазкур манбалар ўзбек терминологияси тараққиётида тасвирий санъат терминларининг семантик кўламини такомиллаштириш, бу терминларнинг лингвомаданий ва лексикографик хусусиятларини ўзбек тили корпусида ёритиш имконини берган;
классик манбаларни таҳлил қилиш асосида ўзбек тилида тасвирий санъат терминларининг юзага келиши ва қўлланиш тарихи, уларнинг эскирган ва фаол, ўз ва ўзлашган қатламлари, оʻзлашиш манбаларини аниқлашда, ўзбек тилидаги тасвирий санъат терминлари ўртасидаги парадигматик (синонимия, антонимия, гипер-гипонимия, полисемия, омонимия, партонимия, градуонимия) муносабатлари,
тасвирий санъат терминларининг лингвомаданий ҳамда лексикографик хусусиятларини ёритишда, тасвирий санъатнинг санъат, миниатюра, рангтасвир, ҳайкалтарошликка оид атамаларини лексикографик талқини, тасвирий санъат терминларининг этимологик таҳлилини аниқлаштиришда Ўзбекистон давлат хореография академиясининг 2022–2024-йилларда бажарилган “Оʻзбек миллий рақс санъатини тарғиб этишга бағишланган веб-сайт ва мултимедиа маҳсулотлари (электрон луғатлар) тоʻплами яратиш” мавзусидаги Ф3–2019081663 рақамли фундаментал лойиҳани бажаришда фойдаланилган (Ўзбекистон давлат хореография академиясининг 06.02.2025-й. №1∕04-185 рақамли маълумотномаси). Натижада тасвирий санъат терминологиясида атамаларнинг луғавий-маъновий хусусиятларини аниқлаш имконини берган;
тасвирий санъат терминларининг изоҳли луғатини тузишга асос бўлувчи сўз танлаш, соддалик, аниқлик, ихчамлилик мезонларини белгилаш асосида “Ўзбекистон” телерадиоканалида ефирга узатилган “Таълим ва тараққиёт”, “Миллат ва маънавият”, “Ижод завқи” эшиттиришларининг ссенарийларини ёзишда ҳамда бошловчи-сухандонлар мулоқот хулқини шакллантиришда фойдаланилган(Ўзбекистон миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 20-феврал 26/36/954-сонли маълумотномаси). Натижада коʻрсатув ва эшиттиришлар учун тайёрланган материаллар мазмуни илмий далилларга бойиган ҳамда коʻрсатув ва эшиттиришларда коʻтарилган адабий масалаларнинг илмий асоси кучайтирилган.
