Махмудов Тохир Фархадовичнинг
фан доктори (DSc) диссертация ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Интеллектуал энергетика тизимларининг ўткинчи ҳолатларини бошқариш усуллари ва алгоритмлари”, 05.05.02 – “Электротехника. Электр энергия станциялари, тизимлари. Электротехник мажмуалар ва қурилмалар” (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4.DSc/T719.
Илмий маслаҳатчи: Аллаев Кахраман Рахимович, техника фанлари доктори, профессор, ЎзР ФА академиги.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ислом Каримов номидаги Тошкент давлат техника университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассасалар номи, ИК рақами: Ислом Каримов номидаги Тошкент давлат техника университети, DSc.03/2025.28.11.Т.02.01.
Расмий оппонентлар: Ушаков Василий Яковлевич, техника фанлари доктори, профессор (Россия Федерацияси); Мисриханов Мисрихан Шапиевич, техника фанлари доктори, профессор (Россия Федерацияси); Хамидов Шухрат Вахидович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Қозон давлат энергетика университети (Россия Федерацияси).
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади қайта тикланувчи энергия манбаларини кенг кўламда интеграсия қилиш шароитида интеллектуал энергетика тизимларининг тургʻунлигини ошириш ва электр механик тебранишларни демпферлашни таъминлайдиган ўткинчи ҳолатларни бошқаришнинг усул ва алгоритмларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
интеллектуал электр энергетика тизимларида нейрон тармоқ ва ноаниқ мантиқни биргаликда қўллаш асосида тизимли стабилизаторни синтез қилишда бошқарувчи таъсирни адаптив шакллантириш орқали ўткинчи ҳолатларда электр механик тебранишларни самарали сўндиришни таъминлаш услуби ишлаб чиқилган;
электр энергетика тизимларида актив қувват баланси бузилиши шароитида синтетик инерсия ростлагичларини қўллаш асосида тизимнинг инерсионлик даражасини ошириш ва частота тебранишларини актив демпферлашни таъминловчи усул ва алгоритм ишлаб чиқилган;
заррачалар тўдаси эвристик усулига динамик ўзгарувчи инерсия коеффициентини киритиш ҳисобига синхрон генераторларнинг автоматик ростлагичлари параметрларини созлашнинг математик модели такомиллаштирилган;
бошқарув обектининг ўткинчи характеристикаси функсиясини мақбуллаштириш асосида электр механик тебранишларни демпферлаш самарадорлигини ошириш имконини берувчи синхрон генераторнинг қўзғатиш тизимини бошқариш услуби ишлаб чиқилган;
интеллектуал электр энергетика тизимларида автоматик ростлаш қурилмаларининг (ҚАР, тизимли стабилизаторлар) хусусиятларини ҳисобга олиб турғунлик захираларини оширишни таъминловчи созлаш параметрларини танлаш усули генератор кучланиши ва юклама бурчаги оғишлари бўйича интеграл вақт мезонини минималлаштириш асосида ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Қўзғатиш ростлагичлари ва тизимли стабилизаторларнинг кучайтириш коеффисиентлари ҳамда вақт доимийларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
синхрон генераторнинг қўзғатиш тизимини бошқариш услуби учун Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан ихтиро патенти олинган (“Синхрон генераторларнинг қўзғатиш тизимини бошқариш услуби”, ИАП 7854, 25.10.2024-йил). Натижада, электр энергетика тизимининг турғунлик захирасини ошириш ва тебранишларнинг сўниш вақтини 3 секундга қисқариш ва бурчак тебранишлари амплитудаси базавий вариантга нисбатан 35% гача камайтириш имконияти яратилган;
синхрон машиналари қўзғатиш тизимини бошқариш услуби учун Россия Федерациясининг Интеллектуал мулк бўйича федерал хизмати томонидан ихтиро патенти олинган (“Насос станцияларининг синхрон моторлари қўзғатиш тизимини бошқариш услуби”, ИАП 2839885, 13.05.2025-йил). Натижада, тизимли стабилизаторнинг базавий созламаларига нисбатан тебранишлар амплитудасини 20%га, ўткинчи жараённинг сўниш вақтини эса 2 секундга қисқартириш имконияти яратилган;
синхрон генераторларнинг автоматик ростлагичлари параметрларини созлашнинг математик модели, алгоритм ва дастур “Миллий диспетчерлик маркази” ДУКда жорий қилинган. (Ўзбекистон Республикаси Энергетика вазирлигининг 2023 йил 26 октябрдаги 03-24-6514-сон маълумотномаси). Натижада юклама бурчаклари тебранишлари амплитудасини 129,5° дан 124,8° гача камайтириш ҳамда Хоразм–Саримой подстанциялари ўртасидаги узатиладиган чегаравий қувват миқдорини 226,4 МВт дан 235,3 МВт гача ошириш имконияти яратилган;
энергетика ускуналаридан фойдаланишдаги шикастланишлар натижасида етказилган зарарни аниқлаш усули “Миллий диспетчерлик маркази” ДУКда жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Энергетика вазирлигининг 2023 йил 26 октябрдаги 03-24-6514-сонли маълумотномаси). Натижада ишлаб чиқилган усулнинг жорий этилиши ҳисобига йиллил 241 531,0 минг сўм миқдорида иқтисодий самарадорликка эришиш имконияти яратилган.